Degeneratsiya

Degeneratsiya (lotinça degenero — buzilaman, aynib qolaman) — biologiyada ösimlik yoki hayvon organizmidagi biror belgi va xususiyatning yomonlaşişi, aynişi, şuningdek, a'zolar va ular tizimlarining yöqolişi bilan boğliq tuzilişning soddalaşişi. ÖzME'ga köra, bunday özgarişlar irsiy kasalliklar yoki yaşaş şaroitining oğirlaşuvi natijasida yuz beradi. Rusça Vikipediya degeneratsiyani organizm tuzilişining soddalaşişi, a'zolar, funksiyalar va butun a'zolar tizimlarining yöqolişi bilan kuzatiladigan jarayon deb ta'riflaydi. Atama bir neça ma'noda işlatiladi.12

ÖzME'ga köra, normal individual rivojlaniş (ontogenez) jarayonida ayrim a'zo va töqimalarning yöqolib ketişi ham degeneratsiya deyiladi. Bunga itbaliqning baqaga aylanişida dumining yöqolişi misol böla oladi. Moddalar almaşinuvi buzilişi natijasida hujayra va töqimalarning yemirilişi ham şu atama bilan ataladi. Rusça Vikipediyaga köra, noqulay irsiyat tufayli yuzaga keladigan ruhiy oğişlar ham degeneratsiya deb ataladi.

Tarixiy rivojlaniş (filogenez) jarayonida a'zolarning kiçrayişi, özgarişi va yöqolişi ham degeneratsiyaga kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, rus olimi A. N. Seversov «umumiy degeneratsiya» tuşunçasini kiritgan va uni evolyutsiyaning asosiy yönalişlaridan biri deb hisoblagan. Uning fikriça, tuzilişning soddalaşişi — morfofiziologik regress — köpinça faol hayot tarzidan sustroq hayot tarziga ötiş bilan boğliq böladi va biologik taraqqiyotga erişişning bir yöli bölişi mumkin. Masalan, kam harakatçanlik va passiv oziqlaniş tufayli ikki pallali mollyuskalarda boş bölimi yöqolgan, tasmasimon çuvalçanglar esa hazm qiliş tizimidan mahrum bölgan. Bunday hollarda öz ahamiyatini yöqotgan a'zolar tabiiy yöl bilan barham topadi, organizm esa tayyor oziq moddalardan kengroq foydalaniş imkoniga ega böladi. Seversov sxemasida umumiy degeneratsiya aromorfoz va idioadaptatsiya bilan bir qatorda evolyutsion jarayonning uç asosiy şaklidan biri sifatida körsatiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, seleksiya va qişloq xöjaligida degeneratsiya deganda ösimlik navlari va hayvon zotlarining vaqt ötişi bilan moslaşuvçanlik hamda xöjalik uçun qimmatli xususiyatlarini yöqotişi, şuningdek, parvariş şaroiti yomonlaşganda madaniy organizmlarning hayotçanligi pasayişi tuşuniladi.

Rusça Vikipediyaga köra, Darvingaça bölgan davrda insoniyatning tanazzuli, ya'ni «degeneratsiyasi» haqidagi ta'limot ham mavjud bölgan va uni evolyutsiyaga qarşi konservativ kreatsionistlar rivojlantirgan.