Denver

Denver (rasmiy nomi: City and County of Denver) — AQShning Kolorado ştatidagi şahar, ştatning ma'muriy markazi va eng yirik şahri. U şahar va okrug birlaştirilgan ma'muriy birlik hisoblanadi. Şahar «Mile High City» («Bir mil balandlikdagi şahar») laqabi bilan ham tanilgan.

Denver hududida avval apaçi, yuta, şayenn, komanç va arapaxo xalqlari yaşagan. 1858-yilda Qoyali toğlarda oltin topilgaç, oltin qidiruvçilar oqimi boşlandi. Ingliz tilidagi manbaga köra, şu yilning yozida Lorens (Kanzas) şahridan kelgan oltin qidiruvçilar Saut-Platt daryosi sohilida Montana-Siti kon posyolkasiga asos soldi; 1859-yil yoziga kelib u taşlab ketilib, örniga Auraria va Sent-Çarlz-Siti rivojlandi.

1858-yil 22-noyabrda general Uilyam Larimer va kapitan Jonatan Koks Saut-Platt daryosi bilan Cherry-Krik qöşilgan joyda yer uçastkasini egalladi. Larimer posyolkani Kanzas hududi gubernatori Jeyms Denver şarafiga «Denver-Siti» deb atadi. U nom okrug markazi bölişga yordam beradi deb umid qilgan, ammo gubernator allaqaçon iste'foga çiqqan edi. Dastlabki posyolkalar joyi hozir şahar markazidagi Confluence Park hududida.

1861-yil 28-fevralda Kolorado hududi taşkil etildi, 7-noyabrda Denver-Siti rasman şahar böldi. 1866-yilda nomi «Denver»ga qisqartirildi. 1876-yil 1-avgustda Kolorado AQShning 38-ştati böldi va Denver uning markaziga aylandi. 1870-yil 24-iyunda Denver-Pacific temir yöli qurilib, şahar transkontinental temir yölga ulandi. 1893-yilda kumuş narxining tuşişi şaharga zarba berdi. 1887-yilda mahalliy diniy rahbarlar xayriya taşkilotini tuzdi; u keyinçalik United Way nomli xalqaro taşkilotga aylandi. 1902-yil 1-dekabrda City and County of Denver taşkil topdi.

1953–1989-yillarda şahardan taxminan 15 mil (rus manbasida 25 km) uzoqlikdagi Rocky Flats zavodida yadro boşqiçlari uçun plutoniy işlab çiqarildi. 1957-yilgi yonğin va 1958–1968-yillardagi çiqindi sizib çiqişi Denverning ayrim hududlarini plutoniy-239 bilan ifloslantirgan.

Şahar Saut-Platt daryosi vodiysida, Buyuk tekisliklarning ğarbiy çekkasida, Qoyali toğlarning Front-Range tizmasidan sal şarqda joylaşgan. Maydoni 401,3 km², şundan 4,1 km² suv maydoni. Rasmiy balandligi dengiz sathidan roppa-rosa bir mil (1609,344 m). Özbekça maqolada 1564–1731 m oraliğidagi örtaça balandlik keltiriladi. Rus tilidagi manbaga köra, şahar 78 mahalladan iborat va 200 dan ortiq parkka ega; şaharga tegişli toğ parklari umumiy maydoni taxminan 57 km², ular orasida tabiiy amfiteatri bilan maşhur Red Rocks bor.

2020-yilgi röyxatga olişga köra, Denver aholisi 715 522 kişi; u AQShda aholi soni böyiça 19-örinda. Ön okrugdan iborat Denver metropoliten hududida 3,1 million kişi yaşaydi (rus manbasida — 2 697 476). Özbekça maqolada 619 968 kişi körsatilgan, bu eski ma'lumot bölişi mumkin. 1900-yilda aholining 96,8 % ini oqlar taşkil etgan.

Denver toğli ştatlarning yirik sanoat va savdo-moliya markazi, transport yöllari tuguni; aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Şaharda aviaraketa-kosmik, radioelektronika, priborsozlik, metallni qayta işlaş, sement, charm-poyabzal va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Yaqin atrofdan rangli va nodir metall rudalari qazib olinadi. Şaharda sakkizta Fortune 500 kompaniyasining boş qarorgohi joylaşgan. Tarixan iqtisodiyot konçilik, çorvaçilik va xizmat körsatişga tayangan; 1880–1930-yillarda gulçilik tarmoği rivojlangan.

Şaharda Denver ijro san'ati majmuasi, Denver san'at muzeyi va Denver tabiiy fanlar muzeyi kabi madaniy muassasalar bor. Denver beşta ligadagi professional sport jamoalariga ega. 1950-yillarda şahar bit-avlod şoir va yozuvçilarining uçraşuv joyi bölgan. Toğ turizmining markazi sanaladi; şaharga tegişli Winter Park kurorti 110 km uzoqlikda.