Dialog

Dialog (yunonça «dialogos» — suhbat) — ikki yoki undan ortiq kişining bir-biriga qaratilgan nutqidan, ya'ni navbatma-navbat aytilgan gaplar, savol va javoblardan iborat nutq turi. Rusça Vikipediyaga köra, dialog oğzaki yoki yozma bölişi mumkin va an'anaviy ravişda bir kişining nutqi — monologga qarşi qöyiladi. Bu atama ham kundalik muloqotga, ham adabiyot, falsafa va san'atdagi alohida ifoda usuliga nisbatan qöllanadi.1

ÖzME'ga köra, dialog drama asarlarida qahramonlar xarakterini oçiş va voqealar rivojini körsatişning asosiy vositasidir; nasrda, ba'zan esa nazmda u badiiy tasvir usullaridan biri sifatida işlatiladi. ÖzME misol tariqasida Alişer Navoiyning «Farhod va Şirin» dostonini keltiradi: unda Xusrav bilan Farhodning töqnaşuvi aynan dialog orqali ta'sirli tarzda tasvirlangan. Rusça Vikipediyaga köra, dialog dramatik janrlarning tabiiy belgisi, biroq u ayrim nodramatik asarlarning, masalan, Puşkinning «Kitobfuruş bilan şoir suhbati» yoki Lermontovning «Jurnalist, kitobxon va yozuvçi» şe'rlarining ham asosini taşkil etadi.

ÖzME dialogni mustaqil publitsistik va falsafiy janr sifatida ham ta'riflaydi. Rusça Vikipediyaga köra, bu janrning ildizlari qadimgi Yaqin Şarq va Osiyo adabiyotiga borib taqaladi: Şumer munozaralari, «Rigveda»dagi dialogik madhiyalar va «Mahabharata» şular jumlasidandir. Yevropada dialogni mustaqil adabiy şakl sifatida izçil qöllagan muallif Platon hisoblanadi. Uning falsafiy asarlari — «Fedon», «Ziyofat» va boşqalar — asosan Sokratning suhbatdoşlari bilan munozarasi şaklida yozilgan; «Apologiya»dan boşqa barça falsafiy asarlari şu şaklda.

Platondan keyin dialog antik davrning yetakçi adabiy janrlaridan biriga aylangan. Ksenofont öz «Ziyofat»ini yozgan, Aristotel ham Platon uslubida dialoglar bitgan, ammo ular saqlanmagan. Rim notiği Sitseron «Notiq», «Davlat haqida» kabi muhim dialoglar yaratgan. Milodiy 2-asrda Samosatalik Lukian xudolar, ölim va boşqa mavzulardagi kinoyali, hajviy dialoglari bilan şuhrat qozongan; ÖzME ham Platon dialoglari bilan birga Lukianning hajviy dialoglarini janrning maşhur namunalari qatorida tilga oladi.

Rusça Vikipediyaga köra, örta asrlarda sxolastik risolalar dialogni falsafiy janr sifatida ma'lum darajada siqib çiqargan, biroq Yangi davrda bu şakl qayta jonlangan. Fransiyada Fontenel va Fenelon Lukian an'anasidagi «Ölganlar suhbatlari»ni yozgan, Malbranş 1688-yilda metafizika va din haqidagi dialoglarini naşr etgan. Angliyada Berkli 1713-yilda «Gilas va Filonus örtasidagi uç suhbat» risolasini yaratgan. Italiyada Torkvato Tasso, Galiley, Leopardi kabi mualliflar Platon namunasidagi dialoglar bitgan. 20-asrda Platon dialogi an'anasi Jorj Santayana kabi faylasuflar ijodida davom etgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 19–20-asrlarda «dialog» tuşunçasi madaniyat nazariyasi va falsafada yangi mazmun kasb etgan. Mixail Baxtin, Paulu Freyre, Martin Buber kabi mutafakkirlar dialogni insonning özini va boşqalarni anglaş usuli, ijtimoiy begonalaşuvni yengiş vositasi sifatida talqin qilgan. Baxtinga köra, keng falsafiy ma'noda dialog insonning borliği va bilişi namoyon böladigan şakldir. Bugungi kunda dialog badiiy adabiyot va kinodan taşqari, til örgatişda maşq turi sifatida ham keng qöllanadi.