Diodot II

Diodot II (qadimgi yunonça: Διόδοτος), Teos (Θεός, «Ilohiy») nomi bilan ham tanilgan, Yunon-Baqtriya podşoligining ikkinçi mustaqil ellinistik bazileyi bölgan. U birinçi şoh Diodot I ning öğli va vorisi edi. Taxminan miloddan avvalgi 225-yilda Yevtidem I tomonidan taxtdan ağdarilgan.

Baqtriya tarixini örganişda Yustin tuzgan Pompey Trogusning «Filippin tarixi» qisqartmasi va geograf Strabonning asarlari muhim örin tutadi. Ular qisqa va parça-parça bölsa-da, dastlabki Yunon-Baqtriya şohlari davrini tiklaşga imkon beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, Diodot II faoliyatini Artemitalik Apollodor «Parfiya tarixi»da bayon qilgan, biroq bu asar yöqolgan, saqlanib qolgan manbalar uni faqat ötkinçi tilga oladi. Şu sababli hayotining köp tafsilotlari asosan numizmatik ma'lumotlar asosida tiklanadi.

Diodot II Baqtriyaning sönggi salavkiy satrapi va Yunon-Baqtriyaning birinçi şohi Diodot I ning öğli edi. Diodot I miloddan avvalgi 250-yil atrofida mustaqillikni e'lon qilgan. V. Tarn fikriça, Diodot II ning onasi salavkiy malikasi emas, balki otasining avvalgi xotini bölgan, çunki Diodot II taxtni egallaganda aniq voyaga yetgan edi. Ingliz tilidagi manbada esa bu qaraş hozirgi tadqiqotçilar orasida e'tibor topmagani aytiladi. Frank Holt tangalarga tayanib, Diodot II otasi bilan birga hamhokim bölgan bölişi mumkin, deb taxmin qiladi.

Diodot I 236/235-yilda tösatdan vafot etgaç, Diodot II taxtga ötirdi.

Diodot I Parfiyani egallagan Parni qabilasi yetakçisi Arşak I ga qarşi turgan va Salavkiylar bilan ittifoqda bölgan. Diodot II bu siyosatni özgartirdi: Salavkiylar bilan ittifoqni buzib, Parnilar bilan mudofaa şartnomasi tuzdi. Amerikalik tarixçi N. Overtum buning sabablari sifatida Diodot II ning otasidagi ta'sirga ega emasligini, Parfiya bilan uruş podşolik uçun xavfli ekanini va Salavkiylarning şarqda hokimiyatni tiklaş uçun yuriş tayyorlayotganini körsatadi. Yustinga köra, Arşak keyinçalik jazolaş uçun kelgan Salavk II ustidan ğalaba qozondi, parfiyaliklar bu kunni ozodlik boşlangan kun sifatida nişonladilar.

Salavk II yurişining sanasi haqida tarixnavislikda yagona fikr yöq. Rusça Vikipediyada Overtum yurişni miloddan avvalgi 235/34–229/28-yillarga oid deb hisoblaşi aytilgan, inglizça maqolada esa jang taxminan 228-yilda bölgan deyiladi. Diodot II ning jangda faol qatnaşgani yoki betaraf qolgani noma'lum.

Taxminan miloddan avvalgi 225-yilda Suğdiyona satrapi Yevtidem I taxtni egallab, Diodot II ni öldirdi. Rusça manbada Polibiyga tayanib, u oilasini ham qirib taşlagani aytiladi. Yevtidem yangi sulolaga asos soldi. Holt fikriça, Ay-Xonum şahrining taxminan şu davrda qamal qilinişi fuqarolar uruşidan dalolat beradi. Tarn Parnilar bilan ittifoq Yevtidemning isyoniga sabab bölgan desa, Holt aksinça, ittifoq Yevtidem bilan boşlangan uruşga javob bölgan, deb hisoblaydi.

Diodot II otasining tanga çiqariş tartibini asosan davom ettirdi: oltin stater, kumuş tetradraxma, draxma va gemidraxmalar, şuningdek bronza tangalar zarb qilindi. Tangalarning old tomonida diademali erkak boşi, orqasida Zevs tasviri bor. Yozuv «ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΔΙΟΔΟΤΟΥ» bölib, bu Salavkiylar hokimiyatidan batamom voz keçişni bildiradi. Hukmronligi oxirida zarb hajmi sezilarli oşdi; Holt buni askarlarga tölov zarurati va qonuniylikni ta'kidlaş bilan boğlaydi. Keyingi şohlar Agafokl va Antimax I xotira tangalarini çiqargan, şu tangalar orqali uning «Teos» laqabi ma'lum.