Dizayn

Dizayn (inglizça design — «loyiha», «çizma», «rasm») — buyumlar va inson atrofidagi muhitning estetik hamda funksional sifatlarini şakllantirişga qaratilgan loyihalaş faoliyati, şuningdek bu faoliyat natijasi (masalan, «avtomobil dizayni»). Rusça Vikipediyaga köra, dizaynning nazariy asosi texnik estetika hisoblanadi, uning bilan şuğullanuvçi mutaxassis esa dizayner, ya'ni rassom-konstruktor deb ataladi.1

ÖzME'ga köra, dizayn doirasiga keng iste'mol buyumlari, maşina va dastgohlar, kiyim-keçak, reklama va qadoqlaş materiallari, işlab çiqariş jarayoni, jamoat va turar joy binolarining içki jihozlanişi, mebel kabi köplab sohalar kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, keng ma'noda dizayn faqat buyumni bezaş bilan çeklanmaydi: u buyumlarning körinişi va qulayligini oqilona uyğunlaştirib, işlab çiqariş, iste'mol va inson yaşaydigan muhit bilan boğliq ijtimoiy-texnik masalalarni hal etişda ham iştirok etadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Xalqaro sanoat dizayni taşkilotlari kengaşi (ICSID) 1969-yilda dizaynni sanoat mahsulotlarining şakl sifatlarini belgilaydigan ijodiy faoliyat deb ta'riflagan; bu sifatlar faqat taşqi körinişga emas, balki eng avvalo buyumni yaxlit tizimga aylantiradigan tuzilmaviy va funksional boğlanişlarga taalluqli.

Rusça Vikipediyaga köra, sözning ildizi lotin tilidan kelib çiqqan italyança disegno bölib, u «rasm», «tasvir», şuningdek «niyat», «loyiha» ma'nolarini bildirgan. Uyğoniş davri san'atida bu söz rassom ongida tuğilgan asar ğoyasini ifodalagan. 1849-yilda Angliyada davlat arbobi va rassom Genri Koul nomida «design» sözi bölgan «Journal of Design» jurnaliga asos solgan.

ÖzME'ga köra, dizayn alohida faoliyat sifatida 20-asr boşlarida yuzaga kelgan va 1930-yillarda Ğarbiy Yevropa hamda AQŞda mustaqil kasbga aylangan. Rusça Vikipediyaga köra, «sanoat dizayni» atamasi ICSIDning 1959-yildagi birinçi umumiy assambleyasida rasman qabul qilingan, «dizayn» sözi esa uning qisqartmasi sifatida tarqalgan. ÖzME'ga köra, 1980-yillarning ikkinçi yarmidan dizaynning qamrovi yanada kengaygan.

Dizayner rassomlik sezgisi bilan birga ilmiy bilimlarga — materialşunoslik, rangşunoslik, işlab çiqariş texnologiyasi va sotsiologiyaga tayanadi. Rusça Vikipediyaga köra, dizaynerlar arxitektura, sanoat buyumlari, kitob va plakat grafikasi, reklama, veb-sahifalar kabi turli sohalarda işlaydi. Hozirgi kunda sanoat dizayni, grafik dizayn, interyer dizayni, libos dizayni kabi yönalişlar alohida mutaxassisliklarga ajralgan.

ÖzME'ga köra, dizayn mutaxassislari maxsus oliy öquv yurtlarida tayyorlanadi. Özbekistonda Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutida interyer, sanoat grafikasi va libos dizayni böyiça kadrlar tayyorlanadi.