Dogon

Dogon tillari (dogon tillari oilasi) — asosan Malida yaşovçi dogon xalqi sözlaşadigan, bir-biriga yaqin tillar oilasi. Uni Niger–Kongo tillari oilasiga kiritiş taklif qilinadi, ammo bu masala munozarali.

An'anaviy qaraşda dogon tillari bitta tilning lahjalari guruhi deb hisoblangan, biroq köp hollarda sözlaşuvçilar bir-birini qiyin tuşunadi yoki umuman tuşunmaydi. Ular gur tillariga, dastlabki afrikaşunoslik tadqiqotlarida esa mande tillariga ham kiritilgan. Hozirgi tadqiqotçilarning köpçiligi dogon tillarini boşqa Ğarbiy Afrika tillariga sezilarli yaqin bölmagan, 15–20 ta yaqin qarindoş tildan iborat alohida oila deb hisoblaydi. Ingliz tilidagi manbaga köra, hozirda mustaqil tarmoq sifatida qaraş afzal köriladi.

Dogon tillarini Niger–Kongo oilasi bilan boğlovçi dalillar asosan bir neçta sanoq sözlari va umumiy asosiy leksikadan iborat. Bu tillarda Niger–Kongo uçun xos ot sinflari tizimi deyarli saqlanmagan; şu sababli tilşunoslar ular bu oiladan juda erta ajralgan degan xulosaga kelgan. Rojer Blenç dogon tillarining hozirgi şakli taxminan 3–4 ming yil oldingi manbaga borib taqalişini ta'kidlaydi.

Rus tilidagi manbaga köra, zamonaviy tasniflarda dogon tillari beş tarmoqqa bölinadi: markaziy (eng yirik va ijtimoiy-lingvistik jihatdan eng yuqori maqomli markaziy dogon tili; tommo-so, donno-so, toro-so lahjalari bilan), janubiy (tomo-kan va tene-kan), şarqiy (dyamsay va toro-tegu), ğarbiy (ampari va mombo) hamda şimoliy (bunöge, tiraniga-diga, nanga, yanda, bondum, dogulu, tebul-ure, ana, ualo). Ingliz tilidagi manbada Kalam-Griol (1956) tasnifi va Glottolog 4.3 tasnifi keltiriladi; Moran va Prokiç (2013) dogon tillarida şarq–ğarb ikkiga bölinişni asoslaydi.

Bangime (bangi me) tili ilgari dogon tillari qatoriga kiritilgan; hozir uni odatda izolyat til deb hisoblaşadi, ammo uning sözlaşuvçilari özlarini dogon deb biladi. Blenç (2015) bangime va dogon tillarida Nil–Sahara oilasining “yetişmayotgan” tarmoğidan substrat bölişi mumkinligini taxmin qiladi.

Dogonlarning ritual maxfiy tili — sigiso ham mavjud.

Dogon tillari Malida (Bandiagara qiyaligi va unga tutaş plato atrofida, şimoli-ğarbda, şuningdek, şarqiy-janubda Seno tekisligida) hamda Burkina-Fasoning çegara qişloqlarida tarqalgan. Sözlaşuvçilar soni rus manbasida taxminan 800 ming (2007, baho), ingliz manbasida taxminan 600 ming kişi deb berilgan.

Har bir til odatda bir neça lahja va şevaga bölinadi; deyarli har bir aholi punktida öziga xos xususiyatlar bor. Dogonlar bu farqlarni yaxşi anglaydi, ularni saqlaşga intiladi va şu bilan birga özlarini yagona xalq vakillari deb biladi. Eng katta tillar xilma-xilligi arealning şimoli va ğarbida kuzatiladi. Dogon kosmologiyasida dunyodagi ön ikki tilning oltitasi dogon tillari hisoblanadi. Eng yaxşi örganilgan til — Sangadagi toro-so; u Malining ön uçta milliy tilidan biri sifatida tanlangan. Biroq tomo-ka, tene-ka va dyamsay kabi tekislik tillarida sözlaşuvçilar köproq.

Rus manbasiga köra, dogon tillari yozuvsiz. 20-asr örtalarida missionerlar donno-so, tomo-kan, toro-so va boşqa yirik tillarga xristian matnlarini tarjima qilişga urindi; toro-so asosida “standart dogon” yaratilgan, ammo u keng tarqalmadi (garçi Malining rasmiy tillaridan biri deb e'lon qilingan bölsa-da).

Dogon tillarining köpçiligi kam örganilgan; şimoli-ğarbiy hududlar tillari böyiça işonçli ma'lumotlar deyarli yöq. Dastlabki tadqiqotlar (toro-so tili) 20-asr örtalarida M. Griol rahbarligidagi fransuz missioner va etnograflar tomonidan boşlangan. 20-asr oxirida AQSh va Rossiya afrikaşunoslarining Mali tilşunoslari bilan hamkorlikdagi işlari paydo böldi.

Dogon tillari ohangli (tonal) tillar; köpçiligida ikki ohang bor, donno-soda esa uçta. Asosiy söz tartibi: ega + töldiruvçi + kesim. Barça tillarda yetti unlili asosiy tizim bor, unlilar çöziqlik va burun tovuşliligi bilan farqlanadi. Undoşlar tizimi nisbatan kam; böğin tuzilişi asosan «undoş + unli». Unlilar uyğunligi kuzatiladi.

Ot morfologiyasi kuçsiz ifodalangan: son va aniqlik körsatkiçlari analitik, ot sinfi kategoriyasi yöq. Köpgina tillarda yigirmalik sanoq tizimi bor (80 asosiy element). Fe'llar dinamik va statik turlarga bölinadi, sifatlar kam. Janubiy tillarda fe'l tizimi qisqargan, şimoliy va markaziy tillarda agglyutinativ tuzilişdagi boy tuslaniş mavjud. Fe'lda aspekt (progressiv, odatiy, perfekt) va zamon ifodalanadi; kauzativ, mediy, reversiv şakllari bor. Predikat–argument munosabatlari kömakçilar orqali ifodalanadi, sifatdoş va ravişdoş hamda serial fe'l konstruksiyalari keng tarqalgan.

Leksikada fula, songay va mande tillaridan özlaşmalar bor; ingliz manbasida bamana va fula tillarining sezilarli ta'siri qayd etilgan.