Ekslibris
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ekslibris — kitobning muayyan şaxs yoki kutubxonaga tegişli ekanini bildiruvçi maxsus kitob belgisi. Odatda u kitob muqovasining içki tomoniga yoki forzatsga yopiştiriladi yoki muhr sifatida bosiladi. Nomi lotinça ex libris — «... kitoblaridan» iborasidan olingan. Inglizça Vikipediyaga köra, ekslibrislar kitobning kimlarga tegişli bölganini, ya'ni uning kelib çiqiş tarixini aniqlaşda muhim dalil hisoblanadi.12
Turlari
13ÖzME'ga köra, ekslibrisning ikki asosiy turi bor: muqova yoki kitob zehiga börttirib bosiladigan superekslibris va muqovaning içiga yopiştiriladigan qoğoz ekslibris. Rusça Vikipediyaga köra, eng oddiy ekslibris — egasining ismi yozilgan qoğoz yorliq, unga ba'zan şior yoki emblema qöşiladi. Badiiy ekslibrislar esa bosma grafika asari bölib, mis, yoğoç yoki linoleumga öyib işlangan gravyura, sinkografiya yoki litografiya usulida tayyorlanadi.
Mazmuniga köra badiiy ekslibrislar uç guruhga bölinadi: egasining gerbi tasvirlangan gerbli ekslibrislar (asosan XVI–XVIII asrlarda), bezakli boş harflardan iborat monogrammali ekslibrislar va XIX asrda ommalaşgan, egasining kasbi, qiziqişlari yoki kutubxonasi tarkibini ramziy aks ettiruvçi syujetli ekslibrislar.
Tarixi
13Inglizça Vikipediyaga köra, kitobga egalik belgilarining ilk namunalari qadimgi Misrda, Amenxotep III davrida uçraydi. Zamonaviy bosma ekslibrislar esa XV asrda Germaniyada, kitob bosiş ixtiro qilinganidan keyin paydo bölgan; ma'lum eng qadimgi namunalardan biri taxminan 1480-yilga oid. ÖzME gravyura usulidagi ekslibrisning Germaniyada XVI asrda keng tarqalganini qayd etadi. Albrext Dyurer 1503–1516-yillarda kamida oltita ekslibris uçun mis qolip öygan, Lukas Kranax va Hans Golbeyn ham bu sohada ijod qilgan. Fransiyada bosma ekslibrislar XVII asr boşlarida keng tarqalgan; «ekslibris» sözining ot sifatida qöllanişi ham şu yerdan boşlangan.
ÖzME'ga köra, yirik grafika ustalarining ijodi tufayli ekslibris grafikaning mustaqil janriga aylangan; rus rassomlari Aleksey Kravçenko va Vladimir Favorskiy ham bu janrda samarali ijod qilgan. Rusça Vikipediyaga köra, ekslibrislar alohida kolleksiyaçilik yönalişi hisoblanadi, maşhur kişiga tegişli ekslibrisli kitobning qiymati esa ança oşadi.
Özbekistonda
13ÖzME'ga köra, Özbekistonda V. Kaydalov, V. Kedrin, Q. Başarov, M. Kagarov, M. Starovoyt, V. Parşin va boşqa rassomlar köplab ekslibrislar yaratgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ekslibris // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2708 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAEkslibris. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2708
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2708
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Экслибрисru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Ex libris (bookplate)en.wikipedia.org
- 3ÖzME, 10-jild, 47-b.manbaa.uz · ÖzME, 10-jild, 47-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.