Fil

Fil — quruqlikda yaşovçi hayvonlarning eng yirigi. Inglizça va özbekça Vikipediyalarga köra, fillarning uçta tirik turi tan olingan: Afrika buta fili, Afrika örmon fili va Osiyo fili. Ular fillar oilasi va xartumlilar turkumining omon qolgan yagona a'zolaridir; yöq bölib ketgan qarindoşlari orasida mamontlar va mastodonlar bor.

Fillarning öziga xos belgilari — xartum (magistral), kurak tişlar, katta quloqlar, ustunsimon oyoqlar va qattiq, ammo sezgir kulrang teri. Xartum burun va yuqori labdan hosil bölgan, oğizga oziq va suv olib boradi hamda narsalarni uşlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, unda 150 000 ga yaqin alohida muşak tutami bor, suyak esa yöq. Kurak tişlar kesuvçi tişlardan hosil bölgan, qurol sifatida ham, narsalarni siljitiş va qaziş uçun ham xizmat qiladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Afrika fillarida kurak tişlar erkak va urğoçida ham bor, hind fillarida faqat erkaklarda.

Katta quloqlar tana haroratini saqlaşga va muloqotga yordam beradi: quloq kapillyarlar bilan töla, ular orqali ortiqça issiqlik taşqariga çiqadi. Afrika fillarining quloqlari kattaroq, orqalari botiq; Osiyo fillarining quloqlari kiçikroq, orqalari qavariq yoki tekis. Skeleti 326–351 suyakdan iborat. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, eng yirik Afrika buta fillarining massasi 6 tonnadan oşişi mumkin.

“Elephant” (fil) sözi lotinça elephas orqali qadimgi yunonça sözdan olingan; Homer uni fil suyagi ma'nosida işlatgan, Gerodotdan keyin esa hayvonni ham bildirgan (inglizça va özbekça Vikipediyalar).

Fillarning eng yaqin tirik qarindoşlari sirenlar (dyugonlar va lamantinlar) va damanlardir. Afrika fillari avval bitta tur deb hisoblangan, molekulyar tadqiqotlar esa buta va örmon fillari alohida turlar ekanini tasdiqlagan. Mamontlar Afrika fillariga qaraganda Osiyo fillariga yaqinroq. Inglizça Vikipediyaga köra, fillar oilasining eng qadimgi vakillari taxminan 10 million yil oldin Afrikada paydo bölgan. Oxirgi mamontlar Vrangel orolida taxminan 4000 yil oldin yaşagan (barça uç manba).

Fillar Saxaradan janubdagi Afrika, Janubiy va Janubi-Şarqiy Osiyoda tarqalgan; savanna, örmon, çöl va botqoqlarda yaşaydi, imkon bölsa suv yaqinida turadi (inglizça va özbekça Vikipediyalar). Rus tilidagi Vikipediyada ular Janubi-Şarqiy Osiyo va Afrikaning tropik örmonlari va savannalarida yaşaşi yoziladi; ular kuniga 70–90 litr suv içadi, Etoşa qöriqxonasidagi çöl fillari esa suvsiz 5 kungaça çidaydi.

Fillar “böliniş-birikma” jamiyatida yaşaydi: bir neçta oila guruhi vaqti-vaqti bilan birlaşadi. Urğoçilar (sigirlar) qarindoş urğoçi va buzoqlardan iborat guruhlarda yaşaydi, guruhni odatda eng keksa sigir — matriarx boşqaradi. Erkaklar (buqalar) baloğatga yetgaç guruhni tark etadi, yolğiz yoki boşqa erkaklar bilan yuradi. Ular testosteron kuçaygan va tajovuzkor holat — mustga kiradi, bu boşqa erkaklar ustidan hukmronlik va nasl qoldirişga yordam beradi. Buzoqlar uç yilgaça onasiga tayanadi. Yovvoyi tabiatda fillar 70 yilgaça yaşaşi mumkin (rus tilidagi Vikipediyaga köra, asirlikda 75 yilgaça).

Fillar teginiş, köriş, hid va tovuş bilan aloqa qiladi, uzoq masofalarda esa infratovuş va seysmik signallardan foydalanadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Afrika fillarining 15–35 Gts çastotali tovuşi bir neça km ga, yerdagi tebranişlar esa 30 km dan ortiq masofaga tarqaladi.

Fillarning aql-zakovati primatlar va kitsimonlar bilan taqqoslanadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, ular oynadagi akslarini taniy oladi, bu özini anglaşning belgisi hisoblanadi; bir kuzatuvda hind fili şoxlardan paşşa haydovçi sifatida foydalangan. Inglizça Vikipediyaga köra, ular ölayotgan yoki ölgan turdoşlariga nisbatan taşviş bildiradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Xalqaro tabiatni muhofaza qiliş ittifoqi (IUCN) Afrika buta fili va Osiyo filini yöqolib ketiş xavfi ostidagi, Afrika örmon filini esa jiddiy xavf ostidagi turlar röyxatiga kiritgan. Eng katta tahdidlardan biri fil suyagi savdosi: fillar kurak tişlari uçun brakonerlar tomonidan öldiriladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, fil suyagining xalqaro savdosi 1989-yildan CITES kelişuvi bilan taqiqlangan. Boşqa tahdidlar — yaşaş joylarining yöq qilinişi va mahalliy aholi bilan töqnaşuvlar.

Osiyoda fillardan iş hayvoni sifatida foydalaniladi; ilgari ular uruşda işlatilgan; hayvonot boğlari va sirklarda ham namoyiş qilinadi (inglizça Vikipediya buni munozarali deb qayd etadi). Fillar san'at, folklor, din, adabiyot va ommaviy madaniyatda uçraydi.