Filateliya

Filateliya — poçta markalari va boşqa aloqa tölovi belgilarini, şuningdek ular yopiştirilgan yoki bosilgan xatjild, otkritka va ştempel izlarini töplaş va ilmiy örganiş. Inglizça Vikipediyaga köra, filateliya faqat kolleksiyaçilik emas: u poçta tarixini ham örganadi, şu bois tadqiqotçi markalarga egalik qilmasdan ham filatelist bölişi mumkin. Bu soha bilan şuğullanuvçilar filatelistlar deb ataladi.12

Atama fransuzça philatélie sözidan olingan bölib, ÖzME'ga köra, yunonça «sevaman» va ateleia — «tölovdan ozod qiliş» sözlaridan tuzilgan. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, uni 1864-yilda fransuz kolleksiyaçisi Jorj Erpen taklif qilgan. Ungaça marka töplaş fransuzça timbre — «marka» sözidan yasalgan «timbromaniya» yoki «timbrologiya» deb atalgan; Erpen bu nomlarni işning mohiyatini aks ettirmaydi deb hisoblagan. Rusça Vikipediyaga köra, qadimgi Yunonistonda xat yuborilganda tölov oldindan qilinganini bildiruvçi maxsus belgi qöyilgan va uni zamonaviy markaning öziga xos salafi deyiş mumkin.

Rusça Vikipediyaga köra, filatelistlar yopiştiriladigan poçta markalari, gerb yiğimi markalari, marka bosilgan xatjild va kartoçkalar, kalendar va maxsus ştempellar izlari, frankirovka maşinalari belgilari, telegramma va poçta blankalari kabi materiallarni töplaydi. ÖzME'ga köra, filateliya buyumlari asosan uç yönalişda — tarixiy, mavzuli va xronologik tamoyil asosida töplanadi va örganiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, filateliya kolleksiyaçilik sohasi sifatida 1840-yilda dunyodagi birinçi poçta markasi — Britaniyaning «Qora penni»si çiqarilgandan keyin paydo bölgan, lekin keng ommalaşişi 1850-yillar örtalariga töğri keladi. ÖzME uning vujudga kelişini 1840-yillar oxiri bilan belgilaydi. 1860-yillardan filateliya kataloglari va jurnallari naşr etila boşlagan, 1870-yillardan esa işqibozlar jamiyatlari tuzilgan. XIX asr oxiriga kelib marka töplaş barça tabaqalardan yuz minglab kişini qamrab olgan, ayrim mamlakatlarda poçta muzeylari oçilgan.

XX asrda «Skott», «Stenli Gibbons», «Iver e Telye», «Mixel» kabi kataloglar maşhurlik qozongan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1926-yilda Xalqaro filatelistlar federatsiyasi (FIP) tuzilgan va 1929-yildan muntazam xalqaro körgazmalar ötkazib keladi. 1934-yilda nemis filatelisti Hans fon Rudolfi taklifi bilan Marka kuni nişonlana boşlagan. XX asr örtalaridan filateliya havaskorlik kolleksiyaçiligining eng keng tarqalgan turiga aylangan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda filatelistlar jamiyati 2003-yilda tuzilgan.