Gandisişan
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Gandisişan yoki Tranşimolay — Tibet toğligining janubiy qismida, Himolay toğlariga parallel ravişda ğarbdan şarqqa çözilgan toğ tizimi. ÖzME uni Xitoy Xalq Respublikasi hududidagi toğlar sifatida tavsiflaydi; inglizça Vikipediyaga köra, tizimning çekka qismlari Hindiston va Nepal hududlariga ham kiradi. Ikkala manba ham uzunligini taxminan 1600 km deb körsatadi.1
Nomi
13Inglizça Vikipediyaga köra, «Tranşimolay» nomini XX asr boşlarida şved geografi Sven Gedin muomalaga kiritgan. Xitoyça nomi ikki asosiy qismning nomlaridan tuzilgan: ğarbdagi Gandise (Kaylas) va şarqdagi Nyençen-Tangla tizmalari. 1952-yilgi bir geografik luğat bu ölkani aniq qirrasi va markaziy öqi bölmagan, çegaralari noaniq toğli hudud deb atagan; hozirgi xaritalarda esa ğarbiy Kaylas tizmasi va şarqiy Nyençen-Tangla tizmasi alohida körsatiladi.
Tuzilişi va relyefi
13ÖzME'ga köra, toğ tizimining kengligi 300 km gaça yetadi. Janub tomonda uni Himolaydan Sangpo (Brahmaputraning yuqori oqimi) va Hind daryosining yuqori qismi vodiylari ajratib turadi. Janubiy qismdagi asosiy tizmalar — Kaylas va Nyençen-Tangla, şimoliy qismdagi — Alinggangri. ÖzME eng baland nuqtalar sifatida Alinggangri (7315 m) va Nyençen-Tangla (7088 m) çöqqilarini qayd etadi. Tibetning boş şahri Lxasa şu toğlar orasida joylaşgan.
Geologiyasi
13ÖzME'ga köra, toğlar alp burmalanişi jarayonida vujudga kelgan; ular ohaktoş, slanets, kvarsit va granitlardan tuzilgan. Inglizça Vikipediya qöşimça qilib aytadiki, Tranşimolay geologik jihatdan Himolayning boşqa tizmalaridan farq qiladi: u Hind va Yevrosiyo litosfera plitalari töqnaşganda çökindilarning plita ostiga botişi (subduksiya) natijasida paydo bölgan bölişi mumkin. Turli usullar bilan aniqlangan yoşlarga köra, tizimning eski qismlari bör davrining oxirida (taxminan 113–82 million yil oldin), yoşroq qismlari esa eotsenda (60–40 million yil oldin) şakllangan.
Iqlimi va tabiati
13Inglizça Vikipediyaga köra, Tranşimolayda sovuq va quruq toğ iqlimi hukm suradi; masalan, Hindistonning Spiti mintaqasida yillik yoğin taxminan 170 mm. ÖzME'ga köra, baland qismlari qor va kiçik muzliklar bilan qoplangan, toğ-tundra va toğ-ötloq ösimliklari tarqalgan, köllar köp. Inglizça Vikipediya ösimlik turlari kamligini, hududni quruq alp daştlari qatoriga kiritişini qayd etadi. Bu yerda qor qoploni, silovsin, Tibet börisi, tulkilar, arxar, Tibet jayroni, kiang (yovvoyi eşak), toğ eçkisi va yovvoyi qötos yaşaydi. Xitoy, Hindiston va Nepalda tizimning bir qator qismlari muhofaza ostiga olingan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Gandisişan // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3283 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAGandisişan. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3283
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3283
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Tranşimalayaen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 2-jild, 84-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 84-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.