Gruzin tili

Gruzin tili (ქართული ენა, kartuli ena) — gruzin xalqining milliy va adabiy tili, kartvel tillar oilasiga kiradi. Rus Vikipediyasiga köra, u Gruziyaning davlat tilidir.

Gruzin tili Kavkaz (iberiy-kavkaz) tillarining kartvel guruhiga mansub. Kartvel tillarini dunyodagi boşqa biror til oilasi bilan boğlovçi qaraşlar hozirgi tilşunoslikda qabul qilinmagan. Gruzin tili kartvel tillari içida zan tillariga (megrel va laz) eng yaqin; glottoxronologik tadqiqotlarga köra, u ulardan taxminan 2700 yil oldin ajralgan. Svan tili uzoqroq qarindoş bölib, undan taxminan 4000 yil oldin ajralgan. Gruzin tilining baskça bilan qarindoşligi haqida farazlar ilgari surilgan, ammo isbotlanmagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, tilning kamida 18 ta dialekti bor, adabiy til kartli dialektiga asoslangan va dialektlar bir-biri bilan özaro tuşunarli.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 3917,7 ming kişi, rus Vikipediyasida (2015-yil holatiga) Gruziyaning özida taxminan 4 million va boşqa mamlakatlarda, asosan Rossiya, AQSH va Turkiyada bir neça yuz ming kişi, inglizça Vikipediyada taxminan 3,8 million kişi. Inglizça manbaga köra, u Gruziya aholisining 88 foizi uçun ona yoki asosiy tildir.

Gruzin yozuvi fonetik prinsipga asoslangan. Rus Vikipediyasiga köra, u 5-asrning birinçi çoragida paydo bölgan. Qadimdan mrgvlovani (asomtavruli) xati, 9-asrdan nusxuri (xutsuri, çerkov xati), 11-asrdan mxedruli (fuqarolik xati) qöllangan. Hozirgi alifbo 33 harfdan iborat: 5 ta unli va 28 ta undoş. Mxedruli xatida boş va kiçik harf farqi yöq.

Adabiy til tarixi turliça davrlaştiriladi. Özbekça Vikipediyada qadimgi gruzin (5–11-asrlar) va hozirgi gruzin (12-asrdan) davrlari ajratilgan. Inglizça manbada Ilk qadimgi gruzin (5–8-asrlar), Klassik qadimgi gruzin (9–11-asrlar), Örta gruzin (XI/XII–XVII/18-asrlar) va Hozirgi gruzin (XVII/18-asrdan) körsatilgan.

Gruzin tili haqidagi eng qadimgi ma'lumotlar milodiy 2-asr rim grammatigi Mark Kornelius Frontonning asarlarida uçraydi. Bizgaça yetib kelgan eng qadimgi badiiy asar — Yakob Tsurtaveliyning «Muqaddas malika Şuşanikning şahid bölişi» (5-asr). Yozma til Iberiya podşoligining 4-asr örtalarida xristianlikni qabul qilişi bilan şakllangan körinadi. Eng qadimgi aniq sanalangan qölyozma 864-yilga, Gruziyada çop etilgan birinçi kitob (Yangi Ahd) 1709-yilga, birinçi davriy naşr («Sakartvelos gazeti») 1819-yilga oid. 1629-yilda Rimda birinçi bosma gruzinça kitoblar va gruzinça-italyança luğat naşr etilgan.

Fonetika: özbekça manbaga köra 5 unli va 25 undoş bor; undoşlar jarangli, jarangsiz va böğiz usti turlariga bölinadi. Söz boşida undoşlar töplami köp uçraydi, masalan, წყალი (ts'q'ali) «suv». Urğu kuçsiz bölib, köpinça birinçi böğinga tuşadi.

Morfologiya: til agglyutinativ, old va oxirgi qöşimçalardan foydalaniladi. Grammatik jins yöq. Kelişiklar soni manbalarda har xil: özbekça manbada 6 ta, inglizçada 7 ta. Tuşum kelişigi örnida ergativlik mavjud; rus manbasi buni «ajralgan ergativlik» deb ataydi. Fe'lda bir sözda sakkiztagaça morfema bölişi mumkin. Sanoq yigirmalik tizimga asoslangan.

Sintaksis: kömakçilar (inglizça manbada — postpozitsiyalar) keng qöllanadi, sifat otdan oldin keladi. Asosiy gap tartibi: ega–töldiruvçi–kesim yoki ega–kesim–töldiruvçi. Ergaş gapli qöşma gaplar yaxşi rivojlangan.