Ğulomlar

Ğulomlar (arabça «ğulom» — bola, yigit, qul; köplik şakli «ğilmon») — örta asrlarda musulmon mamlakatlarida hukmdorlarning bevosita xizmatidagi, asosan sotib olingan yoki asir tuşgan yoşlardan tuzilgan askarlar va ulardan iborat gvardiya. Inglizça Vikipediyaga köra, islom davlatlari 9-asr boşidan 19-asr boşigaça qul askarlardan muntazam foydalangan va bu hodisa islom olamidan taşqarida juda kam uçragan.12

ÖzME «ğulomlar» atamasining bir neça ma'nosini ajratadi: 1) örta asrlarda musulmon mamlakatlaridagi qullar; 2) Abbosiylar xalifaligida, xalifa Ma'mun davrida (813–833) xorijdan sotib olingan, asosan turk yigitlaridan tuzilgan otliq gvardiya (bu ma'noda mamluklarga yaqin); 3) Usmonli imperiyasida zodagonlarning köngilli qöşini askarlari; 4) Dehli sultonligida turk qul navkarlari va ular orasidan çiqqan Dehli sultonlari (1206–1290).

Rusça Vikipediya «ğulom» söziga doim ham erksiz kişi ma'nosi yuklanmaganini ta'kidlaydi: köp ğulomlar qul bozoridan sotib olingan bölsa-da, ularning bir qismi yollanma askar bölgan. Gvardiyaga qabul qilingan ğulom faqat hukmdorga böysungan va «saroy xizmatkori» hisoblangan.

Rusça Vikipediyaga köra, xalifa al-Ma'mun davrida turk jangçilar asosan xalifaning şaxsiy qöriqçilari vazifasini bajargan, turklardan muntazam qöşin sifatida yiğiladigan ğulomlar gvardiyasini esa xalifa al-Mu'tasim (833–842) tuzgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Mu'tasim ularga katta işonç bildirgan; Bağdod aholisi bilan kelişmovçiliklar tufayli 836-yilda poytaxt Samarraga köçirilgan. Mahalliy aholiga begona bölgan gvardiya faqat xalifaga sodiq qolib, uning taşqi va içki duşmanlariga qarşi kuçli tayançga aylangan.

Keyinroq ğulomlarning ta'siri haddan taşqari oşib ketgan. Rusça Vikipediyaga köra, 861–870-yillarda ular törtta xalifani taxtdan ağdarib, örniga boşqasini qöygan; bu davr «Samarradagi notinçlik» nomi bilan tanilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Misrdagi Ahmad ibn Tulundan boşlab ayrim ğulom sarkardalar mustaqil hukmdorga aylanib, öz sulolalarini barpo etgan, bu esa 10-asr örtalarida Abbosiylar xalifaligining parçalanişiga olib kelgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, ğulom egasi hisobidan harbiy va umumiy ta'lim olgan, mukammal tayyorgarlikdan söng ozod qilinib, otliq jangçilardan iborat saralangan qismga kiritilgan. Ularning sadoqati jamiyatda boşqa şaxsiy aloqalari yöqligiga asoslangan, biroq amalda bu sadoqat har doim ham saqlanmagan. 10-asrdan boşlab ğulomlar qöşinini ta'minlaş uçun ularga iqto — soliq yiğiş huquqi bilan yer uluşlari berila boşlagan.

Buvayhiylar, Safforiylar kabi sulolalar ham qul askarlardan iborat qöşin tuzgan. Somoniylar xizmatidagi ğulomdan kelib çiqqan Ğaznaviylar sulolasi ham qöşinini asosan qul askarlar — dastlab turklar, keyinroq hindlar asosida qurgan.