Gvatemala şahri

Gvatemala (ispança: Ciudad de Guatemala) — Gvatemala Respublikasining poytaxti, Markaziy Amerikadagi eng yirik şahar. Rasmiy nomi — Nueva Guatemala de la Asunción («Vozneseniyaning Yangi Gvatemalasi»).

Hozirgi şahar hududida maya xalqining Kaminalxuyu markazi bölgan; u asosan miloddan avvalgi 1500-yildan milodiy 1200-yilgaça oraliqda aholi yaşagan joy sifatida tilga olinadi. Hozirgi şaharga ispanlar mustamlaka poytaxti, hozirgi nomi Antigua Gvatemala bölgan şahar zilziladan vayron bölgaç asos solgan. Ingliz va rus tilidagi manbalarga köra, hukumat örni 1776-yilda hozirgi joyga köçirilgan. Şahar nomi «Yangi Gvatemala» bölib, avvalgi poytaxt «Eski Gvatemala» deb atalgan; «Vozneseniya» qöşimçasi Bibi Maryamning Vozneseniyasi şarafiga berilgan (bayram kuni — 15-avgust).

1821-yil sentyabrida şaharda Markaziy Amerika mustaqilligi töğrisidagi akt qabul qilingan, 15-sentyabr hozir ham mustaqillik kuni sifatida nişonlanadi. Şahar Markaziy Amerika Birlaşgan provinsiyalarining poytaxti bölgan, keyin mustaqil respublika poytaxtiga aylangan. 1917–1918-yillardagi zilzilalar şaharni deyarli butunlay vayron qilgan; keyingi qayta quriş natijasida köçalar kengaygan, yangi hududlar tör şaklida rejalaştirilgan. 1944-yilgi Gvatemala inqilobi diktator Xorxe Ubiko hokimiyatiga barham bergan. 1980-yillarda boşlangan iqtisodiy tanazzul 1995-yilga kelib uy-joy inqirozini keltirib çiqargan: şahar atrofida taxminan 200 ta özboşimçalik bilan qurilgan posyolka paydo bölgan.

Şahar mamlakat janubi-markaziy qismidagi toğ vodiysi — Valle de la Ermitada joylaşgan. Rus manbasiga köra, u Gvatemala toğligining janubi-şarqiy qismida, dengiz sathidan 1500 m balandlikda; özbek manbasida balandlik 102 m deb berilgan. Zilzilalar tez-tez bölib turadi. Iqlimi subekvatorial: maydan oktyabrgaça yomğirli, noyabrdan maygaça quruq fasl davom etadi. Şahar 22 ta zonaga bölingan (raqamlari 1–25); 1-zona — Tarixiy markaz, bu yerda Milliy saroy, Metropolitan sobor, Kongress va Milliy kutubxona joylaşgan.

Özbek manbasida aholi soni qariyb 2,4 mln kişi (1999), asosan indeyslar va kreollar deb körsatilgan. Rus manbasiga köra, şaharda 1 mln kişi (atrofi bilan, Gvatemala departamenti çegarasida — 2,5 mln) yaşaydi; indeyslar 40 %, qolganlari ladino-metislar va yevropaliklar. Rasmiy til — ispan tili; 23 ta maya tili, garifuna va şinka tillari ham eşitiladi. Aholining asosiy qismi katolik (60 %), protestantlar ham bor.

Şahar mamlakatning siyosiy, madaniy va iqtisodiy markazi, muhim sanoat markazi hamdir: oziq-ovqat, töqimaçilik, poyabzal, mebel korxonalari va temir yöl ustaxonalari bor. Şahar asosiy transport tuguni: La Aurora xalqaro aeroporti joylaşgan, temir yöl Tinç okean va Karib dengizi portlari bilan boğlaydi, Transmetro tez avtobus tizimi işlaydi.

Metropolitan sobor 1782–1815-yillarda qurilgan (ingliz manbasida u 1871-yilda yakunlangan deyiladi). Kaminalxuyu qoldiqlari hozir şahar içidagi boğ hisoblanadi. Milliy arxeologiya va etnografiya muzeyi maya madaniyatini taniştiradi. 1935-yilda qurilgan Reformator minorasi Eyfel minorasiga öxşaydi. Şaharda 11 ta universitet (1 ta milliy, 10 ta xususiy), Milliy konservatoriya, Fanlar akademiyasi, Milliy kutubxona, filarmoniya orkestri va Ícaro kino festivali bor.