Hafta

Hafta — yetti sutkadan iborat vaqt ölçov birligi. ÖzME'ga köra söz fors-tojik tilidan olingan; forsça «haft» — «yetti» degani. Özbek tilida hafta kunlari duşanba, seşanba, çorşanba, payşanba, juma, şanba va yakşanba deb ataladi. Ulardan beştasi fors tilidagi sanoq sözlari bilan «şanba» sözining birikmasidan tuzilgan (masalan, «yak» — bir, «du» — ikki), «juma» esa arabça «jam bölmoq, yiğilmoq» ma'nosidagi ildizdan kelib çiqqan.12

ÖzME haftaning paydo bölişini Oy fazalari bilan boğlaydi: qadimgi bobilliklar Oy fazalari taxminan 29,5 kunda bir marta takrorlanişini aniqlab, oyni yetti kunlik törtta bölakka ajratgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Bobilda yangi oydan boşlab hisoblangan 7-, 14-, 21- va 28-kunlar alohida «muqaddas» yoki noxuş kunlar sanalgan; yetti kunlik davrni muqaddas bilişning ilk izlari esa Akkad podşosi Sargon davriga borib taqaladi. Köpgina tadqiqotçilar yahudiylarning yetti kunlik haftasi Bobil an'anasidan Oyga boğliqlikni olib taşlaş orqali şakllangan, deb hisoblaydi. Yetti soni ham qadimda alohida qadrlangan: oddiy köz bilan körinadigan yorituvçilar — Quyoş, Oy va beş sayyora — aynan yettita bölgan.

ÖzME'ga köra yetti kunlik hafta dastlab Şarqda qöllangan, milodning 1-asridan esa Rimda ham işlatila boşlangan. Rusça Vikipediyaning yozişiça, Rimda u avvalgi sakkiz kunlik bozor davrini siqib çiqargan, keyin butun Yevropaga, Yevropa mustamlakaçiligi va globallaşuv natijasida esa deyarli butun dunyoga tarqalgan. Rim imperatori Konstantin I 321-yil 7-martda yakşanbani dam oliş kuni deb e'lon qilgan.

Köp tillarda hafta kunlari yetti yorituvçi nomi bilan atalgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu tartib har bir soatni navbatma-navbat bir yorituvçiga baxşida etuvçi qadimgi astrologik tizimdan kelib çiqqan: kunning birinçi soati qaysi yorituvçiga tegişli bölsa, kun ham şu nom bilan atalgan. Boşqa tillarda — jumladan, fors, arab va slavyan tillarida — kunlar tartib raqami yoki diniy ma'nosiga köra nomlangan.

Ibrohimiy dinlarda haftaning muqaddas kuni turliça: inglizça Vikipediyaga köra musulmonlar uçun juma, yahudiylar uçun şanba, xristianlar uçun yakşanba alohida ahamiyatga ega.

ÖzME'ga köra ba'zi xalqlarda beş kunlik va ön kunlik bölinişlar ham bölgan. Ön kunlik davr (dekada) qadimgi misrliklarda qöllangan, keyinroq Fransuz inqilobi davridagi respublika taqvimiga kiritilgan. Inglizça Vikipediya etrusklar va qadimgi rimliklarda sakkiz kunlik, Ğarbiy Afrikaning ayrim xalqlarida esa bozor kunlariga boğliq tört-beş kunlik haftalar bölganini qayd etadi.

Rusça Vikipediyaga köra yetti kunlik hafta ISO 8601 xalqaro standartida mustahkamlangan; unda kalendar haftasi duşanbadan boşlanadi. Şunga qaramay, Şimoliy Amerika va Janubi-Şarqiy Osiyoning köp mamlakatlarida hafta yakşanbadan, ayrim arab davlatlarida esa şanbadan boşlanadi.