Hamadon

Hamadon — Eronning ğarbiy qismidagi şahar, Hamadon ostonining ma'muriy markazi. U Eronning eng qadimiy şaharlaridan biri hisoblanadi; qadimda Ekbatana nomi bilan ma'lum bölgan.

Şahar miloddan avvalgi 11-asrdan ma'lum. Nomi Ossuriya mixxatlarida Amatana, qadimgi fors tilida Hagmatana, yunon tilida Agbatana yoki Ekbatana şaklida uçraydi. Rus tilidagi maqolaga köra, ossuriyalik birinçi podşoh yozuvi şahar qurilişini miloddan avvalgi 1100-yilga boğlaydi; ingliz tilidagi maqolada K. E. Bosvortdan keltirilgan fikrga köra, şahar mixxat matnlarida eslanişi mumkin, ammo bu ehtimoldan yiroq, Gerodot esa Midiya şohi Diok uni miloddan avvalgi 7-asrda qurgan, deb yozgan.

Şahar Midiya poytaxti bölgan, söng Axomaniylarning poytaxtlaridan biriga aylangan. Parfiyaliklar davrida asosiy poytaxt Ktesifon bölib, Hamadon yozgi qarorgoh sifatida qolgan; sosoniylar ham bu yerda yozgi saroylar qurgan. Salavkiylar, parfiyaliklar va sosoniylar davrida u Mesopotamiyadan Şarqqa ötuvçi savdo yölining muhim markazlaridan biri edi.

Arablar şaharni 7-asrda egallagan (rus manbasida 633-yil, ingliz manbasida 642-yil, Nahovand jangidan keyin). 825–898-yillarda Hamadonda Dulafiylar sulolasi hukmronlik qilgan. 11-asrda şaharni öğuzlar egallagan; rus va ingliz manbalariga köra, 1040-yillarda Toğrulbek va saljuqiylar uni qölga kiritgan. 1118–1194-yillarda şahar Saljuqiylarga tobe Iroq sultonligining poytaxti bölgan. 1220-yilda möğullar uni vayron qilgan. Rus manbasida 1385–1387-yillarda şahar Amir Temur tomonidan egallangani qayd etilgan. Safaviylar davrida şahar tarkibda bölgan, Eron–Turkiya uruşlarida bir neça bor turklar qöliga ötgan; rus manbasi 1724-yilda usmonlilar egallaganini yozadi.

Birinçi jahon uruşi davrida şahar rus, turk-german va ingliz qöşinlari tomonidan navbatma-navbat egallangan; 1917-yil boşida bu yerda oçarçilik bölgan. Eron–Iroq uruşi paytida şahar Iroq havo hujumlariga uçragan: 1982-yil 16-iyuldagi hujumda 97 kişi halok bölgan, 595 kişi yaralangan (ingliz tilidagi maqola).

Şahar Alvand toğining (3574 m) etagida, dengiz sathidan 1850 metr balandlikda joylaşgan va Tehrondan taxminan 360 km janubi-ğarbda. Iqlimi — issiq yozli, kontinental; qişi sovuq va qorli, harorat −30 °C dan pastga tuşişi mumkin. Qayd etilgan eng past harorat −34,0 °C (1964-yil 7-yanvar), eng yuqorisi 40,6 °C (1989-yil 14-iyul).

2004-yilda aholisi 483,8 ming kişi deb baholangan. Aholi röyxatlariga köra: 2006-yilda 473 149, 2011-yilda 525 794, 2016-yilda 554 406 kişi. Aholi orasida forslar köpçilik, ozarbayjonlar va lurlar ham bor. Asosiy til — fors tili (Hamadon lahjasi), turkiy ozçilik mavjud.

Hamadon avtomobil yöllari çorrahasi va mamlakat ğarbidagi muhim savdo markazi. Oziq-ovqat, yoğoçsozlik va töqimaçilik korxonalari bor. Hunarmandçilikda gilam va matolar töqiladi, mis va teridan buyumlar tayyorlanadi.

Şaharda universitet, jumladan Bu Ali Sino nomidagi universitet faoliyat yuritadi. Hamadonda şoir Baba Tohir yaşagan, „Maqomot“ muallifi Badiuzzamon al-Hamadoniy tuğilgan; Abu Ali ibn Sino şu yerda vafot etgan. Diqqatga sazovor joylar: Ibn Sino maqbarasi, Baba Tohir maqbarasi, Ester va Mardoxey maqbarasi, Ganjnoma yozuvi, Toş şer haykali, Qurbon minorasi, Qal'a hammomi (hozir etnografik muzey), Imom maydoni va Jome masjidi. An'anaviy bozor asosan Qojarlar davriga oid. Ester va Mardoxey maqbarasi Eron yahudiylari va xristianlari uçun muhim ziyoratgoh sanaladi. Şahar Buxoro, Kulob va Isparta bilan qardoş şahar hisoblanadi.