Haydarobod

Haydarobod — Hindistonning janubidagi şahar, Telangana ştatining ma'muriy markazi. U Dekan yassitoğligida, Musi daryosi böylarida joylaşgan.

Şahar nomi rusça va inglizça manbalarga köra «Haydar şahri» yoki «Şer şahri» ma'nosini bildiradi va xalifa Ali ibn Abu Tolib (Haydar laqabli) nomi bilan boğlanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyada şaharning dastlabki nomi Bağnagar («boğlar şahri») bölgani, şuningdek, asosçining uylangan ayoli Bhagmati bilan boğliq rivoyat ham keltirilgan.

Şahar asosçisi sifatida Qutbşohlar sulolasining beşinçi sultoni Muhammad Quli Qutb Şoh körsatiladi. Inglizça Vikipediyada şahar 1591-yilda Musi daryosi böyida Golkondadagi suv tanqisligidan qoçiş uçun barpo etilgani yozilgan. Özbekça Vikipediyada şaharga 16-asr oxirlarida asos solingani aytilgan, rusça Vikipediyada esa 16–17-asrlar bösağasi deyiladi. Uning davrida Çor-Minor va Makka Masjid qurilgan.

1687-yilda Golkonda sultonligi Muğul imperatori Avrangzeb hukmronligi ostiga ötdi. 1724-yilda Osafjohiylar sulolasi (nizomlar) asos solindi; inglizça Vikipediyaga köra, Haydarobod 1769-yildan ularning rasmiy poytaxti böldi. Hindiston mustaqillikka erişgaç, 1948-yilda Hindiston armiyasi Haydarobod ştatini nazoratga oldi. 1956-yildan şahar Andxra-Pradeş ştatining poytaxti böldi, 2014-yilda Andxra-Pradeşdan Telangana ajratilgaç, 2024-yilgaça ikki ştatning umumiy poytaxti bölib turdi.

Şahar Dekan yassitoğligida, Musi daryosi böylarida joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning maydoni 650 km², örtaça balandligi 536 m; şaharning katta qismi sun'iy köllar, jumladan Husayn Sogar köli atrofidagi tepaliklarda joylaşgan. Iqlimi tropik savanna iqlimi bölib, yoğinning asosiy qismi iyundan sentyabrgaça yoğadi. Eng yuqori harorat 1966-yil 2-iyunda (45,5 °C), eng past harorat 1946-yil 8-yanvarda (8 °C) qayd etilgan.

Aholi soni haqida manbalar turliça ma'lumot beradi. Özbekça Vikipediyada 3,04 mln kişi (2001) körsatilgan; rusça Vikipediyada 2001-yilgi röyxatda 3 637 483 kişi, 2011-yilda esa 6,8 mln (aglomeratsiyada taxminan 7,5 mln) kişi deyilgan. Inglizça Vikipediyada 2011-yilgi röyxatga köra şahar çegarasida 6,9 mln, metropoliten hududda 9,7 mln aholi bor. Şahar Hindistonda aholisi böyiça törtinçi örinda turadi.

Rusça Vikipediyaga köra, aholining 64,93 % ini hindular, 30,13 % ini musulmonlar, 2,8 % ini nasroniylar taşkil etadi. Eng keng tarqalgan tillar — telugu, urdu va ingliz tillari.

19-asrgaça Haydarobod marvarid sanoati bilan maşhur bölib, «Marvaridlar şahri» laqabini olgan; u Golkonda olmoslari savdosining yagona markazi edi. Şaharda töqimaçilik, oziq-ovqat, kimyo-farmatsevtika, tamaki, qoğoz va şişa sanoati, maşinasozlik rivojlangan; hunarmandçilik ham mavjud. 1990-yillardan şahar farmatsevtika, biotexnologiya va axborot texnologiyalari markaziga aylandi. Hardware Park va HITEC City maxsus iqtisodiy zonalari yetakçi transmilliy kompaniyalarni jalb qildi.

Şaharning ramzi sifatida Çor-Minor körsatiladi. Makka Masjid, Golkonda qal'asi, Qutbşohlar maqbaralari, Usmoniya universiteti binolari taniqli me'moriy yodgorliklardir. Maqbaralar haqida rusça Vikipediyada Qutbşohlar Golkondani qariyb 170 yil boşqargani yoziladi. Rusça Vikipediyaga köra, şaharda Salar Jang muzeyi, arxeologiya muzeyi, Neru nomidagi hayvonot boği va botanika boği bor. Haydarobod telugu tilidagi kino sanoati (Tollivud) markazi hisoblanadi. UNESCO şaharni gastronomiya böyiça ijodiy şahar sifatida röyxatga kiritgan.