haykaltaroş

Haykaltaroş (rus tilida «skulptor» yoki «vayatel») — haykaltaroşlik, ya'ni uç ölçamli asarlar yaratiş bilan şuğullanadigan rassom. Haykaltaroşlik tasviriy san'atning hajmli şaklga ega bölgan turi hisoblanadi.

Rus tilidagi Vikipediyada yozilişiça, haykaltaroşning asosiy vazifasi — inson qiyofasini real yoki ideallaştirilgan körinişda tasvirlaş. Hayvonlar tasviri ikkinçi darajali örin tutadi (hayvonot janri haykaltaroşlari ijodi bundan mustasno), boşqa narsalar esa yordamçi ahamiyatga ega.

Haykaltaroş asarni turli usullarda yaratadi:

• toşdan oyib, ortiqça qismni olib taşlaş (rus tilida «vayanie»);
• loy yoki mum kabi yumşoq materialni qöşib, şakl hosil qiliş (lepka, plastika);
• eritilgan metallni (masalan, bronzani) qolipga quyiş.

Iş odatda çizma, fotosurat yoki kompyuter modelidan boşlanadi. Söng oğirlik markazi va nisbatlar hisoblanadi, mum yoki nam loydan kiçik maket yasaladi. Asar katta va murakkab bölsa, undan yirikroq model tayyorlanadi. Haykal uçun poydevorga pölat karkas örnatiladi, uning ustiga loy qoplanadi va qism-baqism işlanadi. Loy yorilmasligi uçun uni doimo nam saqlaş kerak. Işlaş jarayonida stek deb ataladigan asboblar işlatiladi.

Haykaltaroş yaratadigan asarlar turlari:

• dumaloq haykal (statuya, byust, haykalça) va relyef (barelyef, gorelyef);
• monumental, monumental-dekorativ va dastgohli haykaltaroşlik;
• janrlari: portret, tarixiy, mifologik, maişiy, ramziy, alegorik, hayvonot.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, haykaltaroşlik asarlari tanga va medallarni ham öz içiga oladi. Bunday işlar medalyerlik san'ati deb ham yuritiladi.

Ingliz tilidagi Vikipediyada keltirilişiça, haykaltaroşlikning ğarb an'anasi qadimgi Yunonistonda boşlangan. Örta asrlarda gotik haykaltaroşlik nasroniy e'tiqodining iztirob va ehtiroslarini aks ettirgan. Uyğoniş davrida qadimgi namunalarning qayta tiklanişi Mikelanjeloning «Dovud» haykali kabi asarlarni yaratdi. Modernizm haykaltaroşlikni an'anaviy usullardan va inson tanasini tasvirlaşdan uzoqlaştirdi. Tayyor buyumlarni asar sifatida körsatiş ham paydo böldi.

Portret haykaltaroşligi Misr va Mesopotamiyada paydo bölgan: Lagaş hukmdori Gudeaning 27 ta haykali saqlanib qolgan. Materialda katta haykallarni yaratiş uçun resurslarni yiğiş va, odatda, töliq vaqtli haykaltaroşlarga haq tölaş ijtimoiy taşkilotning rivojlanganligi belgisi deb hisoblanişi aytiladi.

1546-yilda Benedetto Varki Florensiyadagi maşhur rassomlarga, jumladan Mikelanjeloga, rassomlik va haykaltaroşlikdan qaysi biri mukammalroq ekani haqida sörovnoma yuborgan. Mikelanjelo haykaltaroşlikni «ayiriş yöli bilan» amalga oşiriladigan san'at deb ta'riflagan.

Haykaltaroş va san'at nazariyotçisi Adolf fon Gildebrand 1893-yilda «Tasviriy san'atda şakl muammosi» kitobini naşr etgan.

Manbalarda haykaltaroşlik ta'limi va malakasi haqida ma'lumot yöq. Faqat rus tilidagi Vikipediyada haykaltaroşlik va plastika san'ati san'at nazariyasi hamda öqitiş uslubiyotida alohida ajratilişi, ayrim rassomlar ularni alohida qöllaşi, boşqalari esa uyğunlaştirişi aytilgan.