Helsinki

Helsinki (şved tilida Helsingfors) — Finlandiya poytaxti va eng yirik şahri. U Fin qöltiği sohilida joylaşgan va Usima viloyatining ma'muriy markazi hisoblanadi.

Şaharga 1550-yil 12-iyunda Şvetsiya qiroli Gustav I tomonidan Vantaa daryosining quyiliş joyida asos solingan. Uni Hanza şahri Revalga (hozirgi Tallin) raqobatçi savdo şahri sifatida barpo etiş közda tutilgan. Aholi punktini töldiriş uçun qirol Porvoo, Raseborg, Rauma va Ulvila burgerlarini bu yerga köçişga buyurgan. Körfaz sayoz bölgani sababli port quriş imkoni bölmagan, şuning uçun 1640-yilda şahar markazi Vironniemi yarimorolidagi hozirgi Kruununhaka tumaniga köçirilgan. Rus tilidagi Vikipediyada esa dastlabki joy hozirgi Arabia tumani, şahar keyinçalik hozirgi Bozor maydoni (Kauppatori) hududiga köçirilgani, ikki aholi punkti — Helsingfors va Gammelstaden (“eski şahar”) — keyinçalik birlaşgani aytilgan; özbekça Vikipediyada şahar dastlab Gamelstat deb atalgani yozilgan.

17-asr ikkinçi yarmida yoğoç şahar tez-tez yonğinlardan zarar körgan. 18-asrda Sveaborg dengiz qal'asi qurilişi şahar mavqeini oşirişga yordam bergan. 1809-yilda Finlandiya Rossiyaga qöşilib, avtonom Buyuk Finlandiya knyazligi tuzilgaç, şahar rivojlana boşlagan. Imperator Aleksandr I Finlandiya poytaxtini Turkudan Helsinkiga köçirgan; manbalarda bu sana 1812-yil 8-aprel (ingliz tilidagi Vikipediya) va 12-aprel (rus tilidagi Vikipediya) deb berilgan. Markaz nemis me'mori K. L. Engel rejasi böyiça neoklassik uslubda qayta qurilgan. Turku universiteti keyinçalik Helsinkiga köçirilgan. Temir yöl va sanoatlaşuv şahar ösişida muhim omil bölgan.

1917-yil dekabrda mustaqillik e'lon qilingaç, Helsinki Finlandiya Respublikasi poytaxtiga aylangan. 1910-yillarga kelib aholisi 100 mingdan oşgan. 1952-yilda şaharda yozgi Olimpiya öyinlari, 2007-yilda Yevrovideniye qöşiq tanlovi ötkazilgan.

Şahar mamlakat janubida, Fin qöltiği sohilida joylaşgan. Tarixiy markaz qirğoği kuçli parçalangan yarimorolda joylaşgan. Hudud qoyali, daryolarida şarşaralar bor. Helsinki Tallindan 80 km şimolda, Stokgolmdan 400 km şarqda, Sankt-Peterburgdan 300 km ğarbda joylaşgan. Iqlimi mötadil: qiş uzoq va qorli, ammo juda sovuq emas, yoz salqin.

Ustida turgan manbalarda aholi soni turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 551,1 ming kişi (1999), rus tilidagi Vikipediyada 689 758 kişi (2025-yil 30-iyun hisobi), inglizça Vikipediyada taxminan 694 ming kişi. Poytaxt mintaqasida 1,2–1,3 million kişi yaşaydi. Rasmiy tillar — fin va şved tillari. 2019-yilda aholining 78,64 % fin, 5,64 % şved, 2,86 % rus tilida sözlaşgan.

Helsinki mamlakatning muhim iqtisodiy, moliya va madaniyat markazi. Yetakçi sanoat tarmoği — maşinasozlik (kemasozlik, elektrotexnika, kötariş kranlari). Töqimaçilik, kimyo, keramika, poligrafiya va oziq-ovqat sanoati ham mavjud. Şahar yirik port; 2017-yilda dunyodagi eng gavjum yölovçi porti deb baholangan. Xalqaro Helsinki–Vantaa aeroporti qöşni Vantaa şahrida joylaşgan.

Şaharda universitetlar, musiqa akademiyalari, opera va milliy teatrlar, turli muzeylar, zoologiya va botanika boğlari bor. Me'moriy yodgorliklardan Sankt-Nikolay sobori, universitet binosi, prezident saroyi va Senat maydoni ansambli saqlangan. Metropoliten qurilgan. Helsinki 2012-yilda Jahon dizayn poytaxti bölgan.