işbilarmon

Işbilarmon (ingliz tilida businessperson, rus tilida «biznesmen») — xususiy sektordagi kompaniyaga asos solgan, unga egalik qiluvçi yoki unda aksiyalarga ega bölgan şaxs. Rus tilidagi manbada şu ma'noda «tadbirkor» (predprinimatel) atamasi ham qöllanadi.

Işbilarmon daromad, savdo va tuşum oliş maqsadida tijorat yoki sanoat faoliyatini olib boradi. Buning uçun insoniy, moliyaviy, intellektual va jismoniy kapitalni birga işlatadi va şu orqali iqtisodiy rivojlanişga hissa qöşadi.

Rus tilidagi manbada tadbirkor faoliyati quyidagilarni öz içiga oladi:

• xöjalik ahvoli haqida ma'lumot oliş;
• işlab çiqariş iqtisodiy bölişi uçun zarur dastlabki hisob-kitoblar;
• resurslarni muayyan işlab çiqarişga yönaltiruvçi irodaviy qaror;
• işlab çiqariş rejasining iloji boriça iqtisodiy amalga oşirilişini kuzatiş.

Fransuz iqtisodçisi Riçard Kantilon tadbirkor (entrepreneur) tuşunçasini taxminan 1720-yilda kiritgan. U tadbirkorni daromadi noaniq, boşqalarning tovarini ma'lum narxda sotib oladigan, özinikini esa hozirça noma'lum narxda sotadigan kişi sifatida ta'riflagan. Jan-Batist Sey taxminan 1800-yilda tadbirkor iqtisodiy resurslarni kam samarali sohadan köproq samarali sohaga ötkazişini yozgan.

Ingliz tilidagi manbaga köra, «entrepreneur» va «businessperson» atamalari orasidagi farq aniq emas: birinçisi ikkinçisining özini maqtovçi muqobili sifatida ham, tavakkalçilik va iştiyoqni bildiriş uçun ham işlatilişi mumkin. Farq darajadagina böladi.

Savdogarlar ijtimoiy tabaqa sifatida örta asrlarda Italiyada paydo bölgan. 1300–1500-yillar oraliğida zamonaviy buxgalteriya, veksel va çeklangan javobgarlik ixtiro qilingan va «dastlabki haqiqiy bankirlar» yuzaga kelgan. Taxminan şu davrda Yevropada boy savdogarlar qatlami şakllangan.

16-asrda Yevropa dunyodagi yetakçi tijorat kuçiga aylandi. Qoğoz pul, çek va aksiyadorlik jamiyatlari işlatila boşladi, aktuar hisob-kitoblar va anderrayting suğurtaga olib keldi. Bu vositalardan yangi turdagi işbilarmon — kapitalist foydalandi: u bizneslarga egalik qilar yoki sarmoyador sifatida moliyalaştirar, ammo tovar savdogari emas edi. Kapitalistlar sanoat inqilobining muhim kuçi bölgan.

Oxford ingliz luğatiga köra, «business-men» sözi 1798-yilda, «business-man» 1803-yilda ilk bor qayd etilgan; 1860-yilga kelib «businessmen» şakli paydo bölgan. Merriam-Webster «businesswoman» sözining ilk qöllanişini 1827-yilga boğlaydi.

Keyingi bosqiçda yirik biznes egalari qoşida menejerlar paydo böldi. Menejment kasbining dastlabki asosçilaridan biri sifatida Robert Oven (1771–1858) tilga olinadi; unga Frederik Uinslou Teylor (1856–1915) ergaşgan. Birinçi jahon uruşidan keyin menejment Gerbert Guver misoli va Garvard biznes maktabi tufayli ommalaşgan.

Rus tilidagi manbaga köra, tadbirkor köproq mulkni boşqariş bilan şuğullanuvçi mutaxassis bölib, har doim ham diplomga ega bölmaydi. Boşqa boşqaruvçilardan farqli, uning maqsadi özi yoki hamegalari guruhi uçun foyda olişdir.

Ingliz tilidagi manbada ta'lim haqida faqat menejerlarga oid ma'lumot bor: Garvard biznes maktabi biznes boşqaruvi (menejment) böyiça daraja bergan, maqsad biznes egalari yolladigan samarali menejerlarni tayyorlaş bölgan.