Jamaican Patois

Jamaican Patois (Yamayka kreol tili, mahalliy nomi Patwa, Patois yoki Jumiekan) — ingliz tili asosidagi kreol tili. U Yamaykada köpçilik aholining birinçi tili hisoblanadi.

Bu til ingliz tili asosidagi kreol tili bölib, Ğarbiy Afrika tillaridan sezilarli özlaşmalarga, şuningdek arawak, ispan, fransuz va boşqa tillardan ba'zi unsurlarga ega. Rus tilidagi manbaga köra, u ğarbiy Karib kreol tilining (Southwestern Caribbean Creole English) lahjasi hisoblanadi; unga Beliz, Moskit sohili (Nikaragua), Angliya-Gondurasdagi va Raysal kreol şevalari yaqin turadi.

Yamaykada postkreol til kontinuumi mavjud: kreol va adabiy ingliz tili örtasida aniq çegara yöq, nutq variantlari bazilektdan (kreol) akrolektgaça (yamaykaça adabiy ingliz tili) davom etadi. Örta şakllar mezolekt deb ataladi. Ingliz tilidagi manbaga köra, kreolning konservativ şakllari ingliz tili bilan deyarli tuşunarli emas, boşqa şakllari esa standart inglizçadan deyarli farq qilmaydi. Köpçilik tilşunoslar uni grammatikasidagi keskin farqlar tufayli ingliz tiliga mansub deb hisoblamaydi, biroq ular örtasidagi tarixiy aloqani inkor etmaydi.

Yamayka kreoliga Kayman orollari, Kosta-Rika va Panamadagi ingliz-kreol tillari ham yaqin bölib, ular uning lahjalari sifatida qaraladi.

Patois asosan Yamaykada, şuningdek yamaykaliklar diasporasida qöllanadi. Uning söz va jargonlarini boşqa Karib davlatlarida, Buyuk Britaniyada (ayniqsa Londonda, u yerda Multicultural London English şakllanişiga ta'sir qilgan), AQShning Nyu-York va Mayami şaharlarida hamda Torontoda eşitiş mumkin. Kayman orollarida aholining 16,4 foizi undan foydalanadi. Özaro tuşunarli variantlar San-Andres va Providensiya (Kolumbiya), Limon (Kosta-Rika), Kolon va Bokas-del-Toro (Panama), Gondurasdagi va Nikaraguadagi Moskit sohili hamda Belizda uçraydi. Ular qullar va ozod etilgan afro-yamaykaliklar, savdogarlar hamda banan yetiştiriş, yoğoç tayyorlaş va Panama kanali, temir yöl, portlar qurilişiga köçgan işçilar orqali tarqalgan.

Patois asosan oğzaki til. Yozuvda ingliz tilidan farqli imlolar qöllangan: masalan, there sözi de, deh yoki dere, three sözi tree, tri yoki trii şaklida yoziladi. 1961-yilda Frederik Kessidi taklif qilgan va 2003-yilda özgartirilgan tizim Jamaican Language Unit tomonidan qöllanadi. Ingliz tilidagi manbaga köra, bu birlik 2002-yilda Vest-Indiya universitetining Mona kampusida til standartlaştirilişini boşlaş uçun taşkil etilgan. Burun unlilari -hn bilan yoziladi (kyaahn — «can't»).

Til 17-asrda Ğarbiy va Markaziy Afrikadan olib kelingan qullar quldorlar va nazoratçilarning nutqini — britaniya ingliz tili, irland ingliz tili va şotland tilini — örganib, özlaştirgani natijasida şakllangan. Kreolning kelib çiqişi haqida turli fikrlar bor: u ongsiz kreollaşuv natijasimi, orolda yoki Afrikada paydo bölgan pidjinmi — bu masala munozarali.

Bazilekt kreolda 21 undoş fonema va 9 dan 16 gaça unli fonema bor. /h/ ğarbiy şevalarda fonema, şarqiy şevalarda esa erkin özgaradi. Zamon va aspekt tizimi inglizçadan tubdan farq qiladi: en zamon, a esa aspekt körsatkiçi. Kelasi zamon uçun go işlatiladi. Tilda tenglik (a) va örin (deh) bildiruvçi ikki xil boğlama bor. Söz boyligida Twi (Akan), Igbo, Yoruba, portugal, ispan, hind va boşqa tillardan özlaşmalar mavjud: duppy, unu, obeah, ganja, pickney.