Kanberra

Kanberra — Avstraliya Ittifoqining poytaxti. Şahar atrofi bilan birga alohida ma'muriy birlik — Avstraliya poytaxt hududini taşkil etadi va mamlakatning janubi-şarqiy qismida joylaşgan.

Hozirgi Kanberra hududida qadimdan aborigenlar — ngunnaval va ngambri xalqlari yaşagan; arxeologik ma'lumotlarga köra, hudud taxminan 21 000 yil avval özlaştirilgan. Yevropaliklar bu yerga 1820-yillarning boşida kela boşlagan: 1823-yilda Joşua John Mur yerlarida hozirgi Ekton yarim orolida qöyçilik fermasi barpo etilgan, Mur uni «Canberry» deb atagan. Şahar nomi mahalliy ngunnaval tilidan olingan; Vikipediyaning rus tilidagi maqolasida u «Kanbarra» sözidan kelib çiqqan va «yiğiliş joyi» ma'nosini bildirişi mumkin, deyiladi. Inglizça maqolada esa «yiğiliş joyi» bilan bir qatorda boşqa taxminiy ma'nolar ham keltirilgan.

19-asr oxirida Avstraliya federatsiyasi haqidagi bahslarda poytaxt Sidney yoki Melburndan qaysi biri bölişi masalasi uzoq muhokama qilingan. Kelişuv böyiça yangi poytaxt Yangi Janubiy Uels ştatida, Sidneydan kamida 160 km uzoqlikda qurilişi, Melburn esa vaqtinça poytaxt bölişi kerak edi. Kanberra hududi 1908-yilda tanlangan. Xalqaro tanlovdan söng amerikalik me'morlar Uolter Berli Griffin va Meriyon Mahoni Griffin loyihasi qabul qilingan, quriliş 1913-yilda boşlangan va şaharga rasmiy nom şu yili berilgan. Ma'lumotlarda poytaxt maqomini olgan yil har xil keltiriladi: özbekça manbada 1927-yildan parlament va hukumat qarorgohi ekani aytilgan.

Şahar Berli-Griffin sun'iy köli sohilida, Brindabella toğlari yaqinida, tekislikda joylaşgan. Rus tilidagi manbaga köra, maydoni 814,2 km², balandligi 550–700 m, eng baland nuqtasi — Majura toği (888 m). Şahar orqali Molonglo daryosi oqadi; u töğon bilan tösilib, köl hosil qilingan.

Iqlimi subtropik kontinental. Özbekça maqolada iyulning örtaça harorati 5,9°, yanvarniki 20,7°, yillik yoğin 620 mm ekani aytilgan. Rus tilidagi manbaga köra, yozi issiq va quruq, qişi sovuq, tumanli va qirovli; eng yuqori harorat 1968-yil 1-fevralda 42,2 °C, eng past harorat 1971-yil 11-iyulda −10 °C bölgan.

Şahar Griffin rejasi asosida qurilgan: markazda radial va halqasimon köçalar tizimi, köl böylab suv öqi va parlament binosidan Avstraliya harbiy memorialigaça quruqlik öqi bor. Şahar bir neça okrugga bölingan, rejalaştiriş va yerdan foydalaniş hukumat nazoratida.

Özbekça maqolada aholisi 340 ming kişi (2007) deb körsatilgan. Rus tilidagi manbaga köra, 2024-yilda 410 301 kişi, Kuinbiyan bilan aglomerasiyada 2021-yilda 462 213 kişi; inglizça manbada 2025-yil uçun taxminiy hisob 484 630 kişi. Inglizça manbaga köra, 2021-yilgi röyxatda aholining 28,7 foizi xorijda tuğilgan.

Federal hukumat şahar yalpi mahsulotiga eng katta hissa qöşadi va eng yirik iş beruvçi hisoblanadi. Inglizça manbaga köra, 2025-yil noyabrida davlat xizmati barça iş örinlarining taxminan 25 foizini ta'minlagan; boşqa yirik tarmoqlar — soğliqni saqlaş, kasbiy xizmatlar, ta'lim, savdo, mehmonxona va quriliş. Özbekça maqolada oziq-ovqat, yengil va poligrafiya sanoati, şuningdek turizm qayd etilgan.

Şaharda Parlament uyi, Oliy sud, Avstraliya milliy galereyasi, Milliy muzey, Milliy kutubxona, Avstraliya harbiy memoriali va Avstraliya milliy universiteti joylaşgan. Yaqinidagi Maunt-Stromlo toğida yirik astronomiya rasadxonasi bor. Har yili Floriade gul festivali va boşqa madaniy tadbirlar ötkaziladi. Aholi poytaxtni «buş capital» («butazor poytaxt») deb ham ataydi.