Katta Xuroson

Katta Xuroson — Ğarbiy va Markaziy Osiyodagi Eron platosida joylaşgan tarixiy şarqiy mintaqa. U şaharning emas, balki keng hududning nomi bölib, uning çegaralari vaqt ötişi bilan özgarib turgan.

Xuroson sosoniylar davrida, 6-asrda alohida ma'muriy hudud sifatida ajratilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada bu Kavad I yoki Xusrav I davrida (taxminan 520-yildan keyin) sodir bölgani aytiladi; rus tilidagi Vikipediyada esa islohot Xusrav I Anuşirvon nomi bilan boğlanadi. Sosoniylar davrida mintaqa yana tört qismga bölingan: Nişopur, Marv, Hirot va Balx. Xuddi şu tört şahar Umaviylar va Abbosiylar davrida ham tört çorakning markazi bölgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, mintaqa 647-yilda arab musulmonlari tomonidan bosib olingan; boşqa joyda bu voqea taxminan 651-yilga oid deb körsatilgan. Abu Muslim 747—750-yillarda arablarga qarşi harakatga rahbarlik qilgan. Xurosonda arablardan mustaqil bölgan birinçi davlat 821-yilda Tohir Fuşanjiy tomonidan tuzilgan. Keyinçalik mintaqani Safforiylar (861—1003), Somoniylar (875—999), Ğaznaviylar (963—1167), Saljuqiylar (1037—1194), Xorazmşohlar (1077—1231), Ğuriylar (1149—1212) va Temuriylar (1370—1506) boşqargan. 1221-yilda Çingizxonning öğli Tului mintaqani möğullar hukmronligi ostiga olgan.

Rus tilidagi Vikipediyada Katta Xuroson tarixi neolit davriga borib taqaladi, deyiladi. Unda Baqtriya-Marğiyona arxeologik majmuasi 5–2-ming yilliklarda şakllangani va Ahamoniylar davrida Baqtriya, Suğdiyona, Marğiyona öz avtonomiyasini saqlagani qayd etilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada esa sönggi ilmiy tadqiqotlarda atama bronza davridagi Markaziy Osiyo hududlararo aloqalar doirasiga nisbatan ham işlatilişi aytiladi.

Mintaqa hozirgi ğarbiy va şimoliy Afğoniston, şimoli-şarqiy Eron, Turkmaniston va Özbekistonning şarqiy qismlari, ğarbiy Tojikiston hamda Qirğiziston va Qozoğistonning ayrim hududlarini öz içiga olgan. Tor tarixiy ma'noda u Amudaryogaça yetgan. Keng ma'noda esa Movarounnahrning katta qismini (Buxoro va Samarqand) qamrab olib, ğarbda Kaspiy dengizi sohili va Daşti Kavirgaça, janubda Seyistongaça, şarqda Pomir toğlarigaça çözilgan.

Islomning dastlabki davrida Xuroson Jibol yoki keyinçalik Eron Iroqi deb atalgan hududdan şarqdagi barça yerlarni öz içiga olgan bölişi mumkin edi; bu hudud hatto Hind vodiysigaça yetişi mumkin deb hisoblangan. Eron Iroqi va Xuroson örtasidagi çegara Gurgon va Qumis şaharlari atrofi hisoblangan. Eronning sobiq Xuroson viloyati (1906—2004) tarixiy Katta Xurosonning taxminan ğarbiy qismini egallagan, şu sababli «Katta» atamasi ayrim hollarda ularni farqlaş uçun qöllanadi.

Afğon tarixçisi Ğulom Muhammad Ğubor (1897—1978) «Töğri Xuroson» va «Notöğri Xuroson» tuşunçalarini ajratgan. Unga köra, «Töğri Xuroson» şarqda Balx, şimolda Marv, janubda Seyiston, ğarbda Nişopur oraliğida bölib, markazida Hirot — «Xuroson injusi» joylaşgan.

Xuroson nomi forsça bölib, örta forsça «Xvarasan» şaklidan kelib çiqqan; ma'nosi «quyoş çiqadigan joy» yoki «Şarqiy viloyat». Rus tilidagi Vikipediyada Xuroson Eron madaniyati doirasida muhim örin tutgani, yangi adabiy til — dariy aynan Xuroson va Movarounnahr hududida paydo bölib rivojlangani aytiladi. Hozirgi davrda atama, ayniqsa Markaziy Osiyo tojiklari orasida, milliy öziga xoslikning bir qismi sifatida e'tibor saqlab kelmoqda.