Keyptaun

Keyptaun (inglizça: Cape Town, afrikaansça: Kaapstad) — Janubiy Afrika Respublikasining janubi-ğarbiy qismidagi şahar, Yaxşi Umid burni yaqinida joylaşgan. U mamlakat parlamentining qarorgohi va qonun çiqaruvçi poytaxti hisoblanadi.

Rus tilidagi manbaga köra, mintaqadagi eng qadimgi arxeologik topilmalar (Pirs-Keyv ğori, Fish-Huk yaqinida) taxminan 12 000 yil oldingi davrga oid. Ingliz tilidagi manbada bu topilmalarning yoşi bahsli ekani, baholar qayta körib çiqilgani va radiokarbon sanasi örta golotsenga (miloddan avvalgi 5448 va 5136 yillar) tegişli ekani aytiladi. Yevropaliklardan birinçi bölib Bartolomeu Dias kelgan; rus manbasida bu 1486 yil, ingliz manbasida 1488 yil deb körsatilgan. Vasko da Gama 1497 yilda burunni körgani qayd etilgan.

Şahar asos solingan yil manbalarda turliça: özbekça Vikipediyada 1632 yilda Ost-Indiya kompaniyasi asos solgan deyilgan, rus va ingliz manbalarida esa 1652 yilda Yan van Ribek boşçiligida Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi tomonidan asos solingani yoziladi (rus manbasida 6 aprel sanasi keltirilgan). Şahar kompaniya kemalari uçun yölda töxtaş joyi sifatida rivojlangan. Işçi kuçi yetişmagani sababli Indoneziya va Madagaskardan qullar keltirilgan; ularning avlodlari hozirgi «rangli» va kap-malay jamoalarining ajdodlari hisoblanadi.

1795 yilda inglizlar şaharni bosib oldi, 1803 yilda u gollandlarga qaytarildi, 1806 yilda inglizlar yana egalladi. 1814 yilgi şartnomaga köra hudud Britaniya imperiyasi tarkibiga ötdi va Keyptaun Kap mustamlakasi poytaxti böldi. 1910 yilda Janubiy Afrika Ittifoqi tuzilgaç, u uning qonun çiqaruvçi poytaxti böldi; bu vazifa 1961 yilda Respublika tuzilgandan keyin ham saqlanib qoldi.

1948 yilda saylovda Milliy partiya ğalaba qozonib, aparteid siyosatini joriy qildi. Guruh hududlari töğrisidagi qonunga köra, aralaş aholili mahallalar tozalangan yoki buzilgan. Eng maşhur misol — Oltinçi tuman (District Six): u «oqlar hududi» deb e'lon qilinib, 60 000 dan ortiq aholi majburan köçirilgan. 1967 yil 3 dekabrda Grote-Şuur kasalxonasida professor Kristian Barnard tibbiyot tarixida yurak köçirib ötkazişning birinçi operatsiyasini ötkazgan (rus manbasi). Nelson Mandela, jumladan, şahardan 10 km uzoqlikdagi Robben orolidagi qamoqxonada saqlangan; 1990 yil 11 fevralda ozodlikka çiqqanidan bir neça soat keyin Keyptaun şahar hokimiyati balkonidan nutq sözlagan. 1994 yilda aparteid bekor qilingaç, şahar iqtisodiyoti turizm va köçmas mulk hisobiga ösgan. 2018 yil yanvarda hokimiyat uzoq davom etgan qurğoqçilik tufayli suv zaxiralari tugaşi mumkinligini e'lon qildi.

Şahar markazi Kap yarimorolining şimoliy çekkasida, Atlantika okeani sohilida joylaşgan. Orqa fonni balandligi dengiz sathidan 1000 metrdan oşiq Stol toği taşkil qiladi; uni Iblis çöqqisi va Şer boşi kabi tik qoyalar örab turadi. Yarimorol Kap-Pɔynt burni bilan tugaydi. Köp çekka hududlar yarimorolni materik bilan boğlovçi Kap-Flets tekisligida joylaşgan. Falsbay qöltiğida Saymonstaun harbiy-dengiz bazasi bor. Iqlimi subtropik, örta yer dengizi turida. Stol toği milliy boği şahar çegarasida, Kirstenboş botanika boği esa Janubiy Afrikaning 6 biomidan 5 tasini öz içiga oladi.

Özbekça manbada aholisi 1990-yillar örtalarida şahar atrofi bilan 1,9 mln kişi deb berilgan. Rus manbasiga köra, 2001 yilgi röyxatda 2 893 251, 2011 yilgi röyxatda 3 740 026 kişi; maydoni 2444,97 km². Keyptaun aholi soni böyiça Yoxannesburgdan keyin ikkinçi örinda turadi. Rus manbasida irqiy tarkib: rangli aholi 48,13 %, qora tanlilar 31,0 %, oqlar 18,75 %. Rangli aholining ona tili — afrikaans.

Keyptaun — transport yöllarining yirik tuguni, xalqaro aeroporti bor va Afrikadagi eng katta portlardan biri. Şahar sanoat, savdo va moliya markazi. Maşinasozlik, metallsozlik, kemasozlik, neftni qayta işlaş, vagonsozlik, yoğoçsozlik va avtomobilsozlik korxonalari faoliyat yuritadi; sement, töqimaçilik mahsulotlari, konserva işlab çiqariladi, olmosga sayqal beriladi. Şahar yaqinida Afrikada birinçi AES qurilgan. Ingliz manbasiga köra, texnologiya, moliya, köçmas mulk va turizm tarmoqlari rivojlangan. Keyptaundan N1, N2 va N7 milliy yöllari boşlanadi; asosiy transport turi — avtomobil.

Şaharda universitet, Janubiy Afrika muzeyi, Milliy galereya, astronomiya rasadxonasi va botanika boği bor. 17–18-asrlarga oid me'moriy yodgorliklar saqlangan. Maşhur joylar: Stol toği, Yaxşi Umid burni, Kap-Pɔynt. Malayziya va Indoneziyadan kelgan musulmonlar qurgan Bo-Kaap mahallasi hozir ham rangli jamoaning ziç yaşaş joyi. Keyptaun Janubiy Afrikada turistlar eng köp taşrif buyuradigan şahar hisoblanadi; 2014 yilda u Jahon dizayn poytaxti deb nomlangan.