Kigali

Kigali — Ruandaning poytaxti va eng yirik şahri, şuningdek viloyat darajasidagi ma'muriy birlik. U mamlakatning markaziy qismida, tepaliklar orasida joylaşgan.

Şahar nomi bantu tillaridagi ki- old qöşimçasi va «keng, katta» ma'nosidagi -gali qismidan iborat va dastlab Kigali toğiga nisbatan qöllangan. Oğzaki tarixga köra, nom 14-asrdan boşlangan. Olim Aleksis Kagame nom qirol Kilima I Rugve bu hududni zabt etganidan keyin paydo bölganini yozgan.

Şahar taşkil topgan yil haqida manbalarda turliça ma'lumot bor. Ingliz tilidagi maqolaga köra, Kigali 1907-yilda nemis ma'muri Rixard Kandt Ruandaning birinçi rezidenti etib tayinlanib, bu yerni qarorgoh qilib tanlagan paytda asos solingan. Rus tilidagi maqolada ham 1907-yil rasmiy sana sifatida keltirilgan, 1908-yil esa ba'zi manbalarda xato körsatilişi aytilgan. Özbekça Vikipediya maqolasida esa Kigali 1898-yildan Germaniya rezidentining qarorgohi bölgani va 1908-yilda post tuzilgani yozilgan. Kagame şaharga XIV yoki 16-asrlarda poytaxt sifatida asos solingan degan nazariyani ilgari surgan, biroq ingliz tilidagi maqolaga köra, buning töğridan-töğri dalili kam.

Birinçi jahon uruşi davrida Kigalini 1916-yil 6-mayda Belgiya qöşinlari egalladi. 1922-yildan Belgiya Ruanda-Urundi mandati doirasida boşqardi. Şahar kiçik bölib qoldi: mustaqillikka qadar aholisi taxminan 6000 kişi edi. 1962-yilda Ruanda mustaqillikka erişgaç, Kigali poytaxt böldi; Nyanza va Butare ham körib çiqilgan, ammo Kigali markaziy joylaşgani uçun tanlangan.

1994-yil aprelida Prezident Juvenal Habyarimana samolyoti Kigali yaqinida urib tuşirildi, şundan keyin Ruandada genotsid boşlandi. Ingliz tilidagi maqolaga köra, unda 500 000–800 000 tutsi va mö'tadil xutular halok böldi. Ruanda Vatanparvarlik fronti şaharni 4-iyulda egalladi. Şahar qisman vayron bölgan, 1997-yildan tiklanmoqda.

Kigali ekvatordan janubda, Ruandaning markazida, toğ yonbağirlarida joylaşgan; dengiz sathidan örtaça balandligi — 1830 m. Iqlimi ekvatorial mussonli, quruq mavsum iyundan avgustgaça davom etadi. Örtaça oylik temperatura 20–21 °C, yillik yoğin 1000 mm dan ortiq.

Şahar Ruandaning beş viloyatidan biri; çegaralari 2006-yilda belgilangan. U Gasabo, Kicukiro va Nyarugenge tumanlariga bölinadi. 2020-yil yanvaridagi islohotlar bilan tumanlarning köp vakolati şahar kengaşiga ötkazilgan.

Ingliz va rus tillaridagi maqolalarga köra, 2022-yilgi röyxatga olişda şahar aholisi 1 745 555 kişi bölgan. 2012-yilgi röyxatda 859 332 kişi qayd etilgan. 1945-yildan 1991-yilgaça aholi soni 6000 dan 150 000 gaça ösgan (rus tilidagi maqola); ingliz tilidagi maqolada 1991-yilda taxminan 250 000 deyilgan. Özbekça maqolada 1990-yillar örtalarida 400 mingdan ziyod kişi körsatilgan.

Şahar yalpi içki mahsulotiga eng katta hissani xizmatlar sohasi qöşadi, ammo aholining muhim qismi qişloq xöjaligida band. Kigali savdo va sanoat markazi hisoblanadi. Unda oziq-ovqat (kofe va çoyni qayta işlaş, pivo, alkogolsiz içimliklar), poyabzal va töqimaçilik korxonalari, mebel va gugurt fabrikalari, metall konstruksiyalar zavodi hamda avtomobil ta'mirlaş ustaxonalari bor. Atrofda kofe va çoy plantatsiyalari, qalay eritiş korxonasi joylaşgan.

Şahar xalqaro ahamiyatdagi aeroportga ega, u markazdan 7 km şarqda. Kigali orqali Lagos–Mombasa avtomagistrali ötadi; şosse yöllari Uganda, Burundi va Tanzaniya bilan boğlaydi. Jamoat transporti asosan marşrut taksilari va mototaksilardan iborat, temir yöl yöq.

Kigalida Ruandadagi genotsid qurbonlari xotirasiga möljallangan yodgorlik va genotsid paytida halok bölgan belgiyaliklar xotirasiga harbiy yodgorlik bor. Rixard Kandt yaşagan uy hozir Kandt uyi tabiiy tarix muzeyi sifatida faoliyat yuritadi. Prezident Habyarimana saroyida 2009-yildan muzey işlaydi. Kigali City Tower — mamlakatdagi eng baland bino.

Eng yirik sport majmuasi — Remera tumanidagi «Amahoro» stadioni; 2024-yilda qayta qurilib, siğimi 45 500 kişiga yetgan. 2019-yilda oçilgan Kigali Arena 10 000 örinli yopiq maydon bölib, unda basketbol va boşqa sport turlari ötkaziladi.