Kinologiya

Kinologiya (yunonça «kyon», qaratqiç kelişigida «kynos» — «it» va «logos» — «ta'limot» sözlaridan) — itlar haqidagi bilimlar sohasi. U itlarning kelib çiqişi va evolyutsiyasini, zotlarini, tana tuzilişi va fiziologiyasini, xulq-atvori va oliy nerv faoliyatini, şuningdek ularni köpaytiriş, boqiş, parvariş qiliş va turli işlarga örgatiş masalalarini qamrab oladi. ÖzME kinologiyani amaliy itçilikning ilmiy tayançi sifatida ta'riflaydi. Bu sohaning mutaxassisi kinolog deb ataladi.12

ÖzME'ga köra, kinologiya mustaqil fan sifatida 19-asrning ikkinçi yarmida ajralib çiqqan. Bu davr Yevropada zotdor itlar ustidan tizimli seleksiya işlari, zot standartlari va itlar körgazmalari paydo bölgan davrga töğri keladi. Rusça Vikipediyaga köra, Moskvada ilk maxsus itlar körgazmasi 1874-yil dekabrida ötkazilgan. Inglizça Vikipediya esa ingliz tilida «kinologiya» atamasi kam işlatilişini, uning örniga köproq itlarni örganiş, it boqiş va örgatiş haqidagi tavsiflovçi iboralar qöllanişini qayd etadi; nemis va niderland tillarida esa bu söz keng tarqalgan.

Rusça Vikipediya itçilikning bir neça yönalişini ajratadi: xizmat itçiligi (qöriqlaş, qidiruv, politsiya itlari), amaliy itçilik (çöpon va çana itlari), ov itçiligi, dekorativ itçilik (körgazmalar uçun tayyorlanadigan itlar) va sport itçiligi. ÖzME ham itlardan ov, qöriqlaş, qidiruv, bojxona va çegara xizmatlarida foydalaniş masalalarini kinologiya vazifalari qatorida sanaydi.

Naslçilik işining asosiy unsurlari — tanlaş, juftlaş va yoş avlodni maqsadli östiriş. Rusça Vikipediyaga köra, itçilikda sof zotli köpaytiriş, zotlararo çatiştiriş va duragaylaş usullari qöllanadi; har bir zotning standarti odatda u yaratilgan mamlakatning kinologiya federatsiyasi tomonidan tasdiqlanadi. Dunyodagi eng yirik birlaşma — Xalqaro kinologiya federatsiyasi (FCI) bölib, unga a'zo mamlakatlarda zotlar böyiça yagona standartlar amal qiladi.

ÖzME'ga köra, Özbekiston hududida kinologiyaga oid ilmiy işlar 20-asr boşlarida ovçilik jamiyatlari va itçilik klublari tuzilişi bilan boşlangan. 1927-yilda Özbekiston ov itlarining şajara daftari joriy etilgan, 1937-yildan esa DOSAAF Özbekiston bölimi qoşida kinologiya kengaşi işlagan. 1992-yil may oyida Özbekiston kinologiya federatsiyasi taşkil topgan.

Respublikada Davlat bojxona qömitasining milliy kinologiya markazi, Milliy xavfsizlik xizmati va Toşkent şahar içki işlar boşqarmasi qoşidagi naslçilik pitomniklari faoliyat yuritadi. ÖzME qayd etişiça, bu muassasalarda itlarni amaliy xizmatga tayyorlaş, yangi zotlar yetiştiriş va ularni sinovdan ötkaziş, şajara va nasl daftarlarini yuritiş işlari olib boriladi. Kinologiya köp mamlakatlarda zootexniya va veterinariya böyiça oliy va örta maxsus ta'lim dasturlariga kiritilgan.