Kofermentlar

Kofermentlar, yoki koenzimlar (lotinça «co-» — birgalikda va «ferment» sözlaridan) — ayrim fermentlar tarkibiga kirib, ularning katalitik ta'sirini ta'minlaydigan, oqsil tabiatiga ega bölmagan kiçik molekulali organik moddalar. Ular hayvon, ösimlik va mikroorganizm hujayralarining barçasida uçraydi va moddalar almaşinuvining köplab reaksiyalarida qatnaşadi. Kofermentlarni Biokimyo örganadi.12

ÖzME'ga köra, kofermentlar fermentning oqsil qismi — apoferment bilan birikib, katalitik faol kompleks hosil qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, bunday tayyor, biologik faol molekula xoloferment deb ataladi; koferment aminokislota qoldiqlarining funksional guruhlari bilan birga fermentning faol markazini taşkil etadi va substratni boğlaşda qatnaşadi.

Inglizça Vikipediya kofermentlarni kofaktorlarning bir turi sifatida körib çiqadi. Kofaktorlar ikki guruhga bölinadi: metall ionlari (masalan, magniy, rux, mis, temir) kabi anorganik moddalar va organik molekulalar — kofermentlar. Fermentga mustahkam, ba'zan kovalent boğ bilan birikkan koferment prostetik guruh deyiladi; vaqtinçalik birikib, reaksiyadan keyin ajralib çiqadiganlari esa kosubstrat deb ataladi. Köpçilik kofermentlar reaksiya davomida vodorod atomlari, elektronlar yoki ma'lum kimyoviy guruhlarni bir moddadan boşqasiga taşib beradi.

ÖzME'ga köra, kimyoviy tuzilişiga köra kofermentlar alifatik, aromatik va geterotsiklik birikmalarga mansub böladi, ularning köpçiligi vitaminlar va nukleotidlarning hosilalaridir. Rusça Vikipediyaga köra, eng muhim guruhlar quyidagilar:

• tiaminli kofermentlar (B1 vitamini hosilalari), masalan, tiaminpirofosfat;
• flavinli kofermentlar (B2 vitamini) — flavinmononukleotid va flavinadenindinukleotid (FAD);
• nikotinamidli kofermentlar (PP vitamini) — NAD va NADF;
• pantotenli koferment (B5 vitamini) — koenzim A;
• piridoksinli kofermentlar (B6 vitamini) — piridoksalfosfat va boşqalar.

Tabiatda eng keng tarqalgan kofermentlar qatoriga ÖzME lipoy kislota va adenozintrifosfat kislota (ATF)ni ham kiritadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ATF, koenzim A, FAD va NAD kabi köp kofermentlar tarkibida adenozinmonofosfat qoldiği bor; bu umumiy tuzilma ularning qadimiy, ehtimol, RNK dunyosidan meros qolgan kelib çiqişidan dalolat berişi mumkin.

Kofermentlar hujayrada uzluksiz sintezlanib turadi va ularning miqdori doimiy darajada saqlanadi, şu sababli oz miqdordagi koferment köp marta qayta işlatiladi. Organizmda vitaminlar yetişmasa, tegişli kofermentlar hosil bölmay, ferment reaksiyalari buziladi; köp avitaminozlarning mexanizmi aynan şunga boğliq. ÖzME'ga köra, ATF, tiaminpirofosfat va FAD kabi kofermentlarning preparatlari tibbiyotda dori sifatida qöllanadi.