Kommutatsiya

Kommutatsiya (lotinça «commutatio» — özgartiriş, almaştiriş) — elektr zanjirlari va ularning qismlarini maxsus qurilmalar yordamida ulaş, uziş yoki birini boşqasiga almaşlab ulaş. ÖzME'ga köra, bu atama elektrotexnika va hisoblaş texnikasida bir neça ma'noda qöllanadi. Kommutatsiya vazifasini bajaruvçi qurilmalar kommutatsiya apparatlari deyiladi.12

Birinçi va asosiy ma'noda kommutatsiya — sim va kabellar, elektr maşinalari, transformatorlar, apparat va asboblarni bir-biriga ulaş yoki ularni almaşlab ulaşdir. ÖzME'ga köra, zanjirdagi tok yönalişini kalitlar, kontaktorlar, relelar va boşqa qurilmalar özgartiradi.

Rusça Vikipediyaga köra, kommutatsiya apparati — bir yoki bir neça elektr zanjirida tokni ulaş va uzişga möljallangan qurilma. Ular ikki katta guruhga bölinadi. Kontaktli apparatlarda zanjir harakatlanuvçi kontaktlar bir-biriga tegişi yoki ajralişi orqali ulanadi va uziladi. Kontaktsiz apparatlar esa yarimötkazgiçli asboblar, gaz razryadli qurilmalar yoki magnit kuçaytirgiçlar yordamida işlaydi va qismlari yeyilmaydi. Bu turkumga oddiy va avtomatik uzgiçlar, yuklama uzgiçi, himoya öçirgiçi, ajratgiç, qayta ulagiç, saqlagiç, kontaktor, magnit işga tuşirgiç, rele, reostat va kontroller kiradi.

Elektrotexnikada «kommutatsiya» atamasi zanjir ulangan yoki uzilgan paytdan keyin boşlanadigan ötkinçi jarayonlarga, şuningdek kollektorli elektr dvigatellari va generatorlarda çötka yordamida tok yönalişining almaşinuviga nisbatan ham işlatiladi.

ÖzME'ga köra, kommutatsiya deganda elektr stansiyalari va podstansiyalarning töğri hamda uzluksiz işlaşini ta'minlaş uçun generatorlar, transformatorlar, akkumulyator batareyalari va boşqa jihozlarni tarmoqqa ulaş tizimi ham tuşuniladi. Bunda uzgiç-ulagiçlar, himoya relelari va ölçov transformatorlari qöllanadi. Kommutatsiya sxemasi avariya yuz berganda şikastlangan qismni tezda ajratib, qolgan jihozlarning işini saqlab qolişga xizmat qiladi.

Uçinçi ma'noda kommutatsiya — hisoblaş maşinasini har bir yangi masalani yeçiş uçun qayta sozlaş. Dastlabki analog va elektron hisoblaş maşinalarida bu iş qurilma bloklarini simlar yordamida kommutatsiya panelida qayta ulaş orqali bajarilgan. Keyinçalik «kommutatsiya» atamasi aloqa sohasida ham keng tarqalgan: telefon tarmoqlari va kompyuter tarmoqlarida abonentlarni oraliq tugunlar orqali bir-biri bilan ulaş jarayoni şunday ataladi.