Kondensator

Kondensator (lotinça condenso — «ziçlayman, quyultiraman») — texnikada ikki xil qurilmaning nomi: issiqlik texnikasida buğ yoki boşqa gazsimon moddani suyuqlikka aylantiruvçi issiqlik almaşiniş apparati; elektrotexnikada esa elektr zaryadini yiğib saqlovçi qurilma.12

Rusça Vikipediyaga köra, bu apparatda issiqlik taşuvçi modda buğ holatidan suyuq holatga ötadi: buning uçun undan sovuqroq muhit yordamida issiqlik olib ketiladi. Kondensatorga odatda qizigan buğ kiradi, u toyiniş haroratigaça soviydi va kondensatlanadi.

ÖzME kondensatorlarning ikki asosiy turini körsatadi. Sirtqi kondensatorda buğ içidan sovuq suv oqib turgan quvurlar devoriga tegib suyuqlanadi; kontakt (aralaştiruvçi) kondensatorda esa buğ bevosita sovituvçi suv bilan aralaşadi. Rusça Vikipediya sovituvçi muhitga qarab suv bilan, havo bilan, suv-havo (buğlatiş) usulida va qaynayotgan sovituvçi agent bilan işlaydigan turlarini ham ajratadi.

Bunday kondensatorlar kimyo sanoatida, buğlatiş qurilmalarida (distillyat oliş, buğ aralaşmalarini ajratiş) va ayniqsa energetikada qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, issiqlik va atom elektr stansiyalarida turbinadan çiqqan buğ kondensatorda suvga aylantiriladi; har bir tonna buğni kondensatlaş uçun taxminan 50 tonna sovituvçi suv kerak böladi. Suvi kam hududlarda turbina kondensatorlari havo bilan sovitiladi, biroq bu turbinaning foydali iş koeffitsiyentini pasaytiradi. Sovutkiç qurilmalarida kondensator freon kabi sovituvçi agent buğlarini suyuqlantiradi.

Elektr kondensatori dielektrik (izolyator) qatlami bilan ajratilgan ikki yoki undan ortiq ötkazgiç — qoplamadan iborat. Inglizça Vikipediyaga köra, kondensator qoplamalariga kuçlaniş berilganda dielektrikda elektr maydoni hosil böladi, bir qoplamada musbat, ikkinçisida manfiy zaryad töplanadi. Kondensatorning asosiy tavsifi — elektr siğimi; u xalqaro birliklar tizimida farad bilan ölçanadi. Ideal kondensator energiyani isrof qilmaydi, u faqat uni vaqtinça yiğib turadi.

ÖzME'ga köra, dielektrik turiga qarab qoğozli, gaz dielektrikli, keramik, plyonkali, yarimötkazgiçli, elektrolitik va boşqa kondensatorlar mavjud; siğimiga köra ular özgarmas, özgaruvçan va yarim özgaruvçan böladi. Inglizça Vikipediyada dielektrik sifatida şişa, slyuda, havo va oksid qatlamlari ham sanab ötilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, ilk kondensatorlar 1740-yillarda paydo bölgan: 1745-yilda nemis tadqiqotçisi Evald Georg fon Kleyst suv tölatilgan şişa idişda zaryad saqlaş mumkinligini aniqlagan, bir yildan söng gollandiyalik fizik Piter van Musxenbruk Leyden şahrida şunga öxşaş qurilma — «Leyden bankasi»ni yaratgan. XX asr boşida radioning paydo bölişi ixçamroq kondensatorlarga ehtiyoj tuğdirgan.

ÖzME'ga köra, elektr kondensatorlari elektrotexnika, radiotexnika, televideniye, elektronika va hisoblaş texnikasida qöllanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ular özgaruvçan tokni ötkazib, özgarmas tokni tösiş, elektr ta'minoti bloklarida kuçlanişni tekislaş, radiopriyomniklarni kerakli tölqinga sozlaş va elektr tarmoqlarida kuçlanişni barqarorlaştiriş uçun işlatiladi.