Konstantinopol fathi

Konstantinopolning fathi (turkça İstanbul'un Fethi) — Vizantiya imperiyasining poytaxti Konstantinopolning Usmonlilar davlati qöşini tomonidan qamal qilinib, egallanişi. Manbalarga köra, qamal 1453-yil 6-aprelda boşlanib, 53 kun davom etgan va 29-mayda şahar qulaşi bilan yakunlangan; bu voqea Şarqiy Rim, ya'ni Vizantiya imperiyasining tugaşini bildirgan.

Konstantinopol 330-yilda imperator Konstantin I davrida imperiya poytaxtiga aylangan. Keyingi ön bir asrda şahar köp marta qamal qilingan, ammo faqat bir marta — 1204-yilda Törtinçi salib yurişi paytida bosib olingan. 1261-yilda Nikeya hukmdorlari şaharni qaytarib, Paleologlar sulolasi hukmronligida imperiyani tikladi, biroq imperiya lotinlar, serblar, bolgarlar va usmonli turklarning hujumlariga duç keldi. «Qora ölim» şahar aholisini keskin kamaytirdi: özbek tilidagi va inglizça Vikipediyaga köra, 1346–1349-yillarda aholining deyarli yarmi, rus tilidagi Vikipediyaga köra esa 1347-yilda kamida uçdan bir qismi halok bölgan. 1453-yilga kelib şahar 5-asrdagi Feodosiy devorlari içida keng dalalar bilan ajralgan qişloqlardan iborat edi; rus tilidagi Vikipediyaga köra, unda 30–50 ming kişi yaşagan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Boyazid I davridan boşlab usmonli sultonlar şaharni bir neça bor qamal qilgan (1393–1394, 1394–1402, 1411, 1422-yillarda). 1402-yilda Boyazidning Temurdan mağlub bölişi şaharni ikkinçi qamaldan qutqargan. 1450-yilga kelib imperiya Konstantinopol atrofi, Marmar dengizidagi bir neça orol va Peloponnesdagi yerlar bilan çeklanib qolgan edi.

1451-yilda 19 yoşida otasi Murod II örniga taxtga çiqqan Mehmed II dastlab Yevropa elçilariga döstona munosabat körsatdi, ammo inglizça Vikipediyaga köra, uning yumşoq sözlari harakatlariga mos kelmagan. 1452-yil boşida Bosforning Yevropa sohilida, Boyazid I qurdirgan Anadolu Hisori röparasida Rumeli Hisori qal'asi qurila boşladi. Turkça «Böğozkesan» («böğozni tösuvçi») deb atalgan bu qal'a Bosfordagi dengiz qatnovini töliq nazorat qiliş imkonini berdi.

Konstantin XI Paleolog Ğarbiy Yevropadan yordam söradi, biroq şarqiy va ğarbiy çerkovlar örtasidagi uzoq yillik nizo bunga tösqinlik qildi. 1439-yildagi Florensiya soborida e'lon qilingan çerkovlar uniyasi Konstantinopolda kuçli qarşilikka uçradi. Inglizça Vikipediyaga köra, Ğarb hukmdorlari Yuz yillik uruş, Rekonkista va içki nizolar bilan band edi; 1444-yilda Varnadagi mağlubiyatdan keyin Vengriya va Polşa ham yordam bera olmadi. Genuyalik Jovanni Jyustiniani 1453-yil yanvarda 700 kişi bilan kelib, quruqlikdagi devorlar mudofaasiga boşçilik qildi. Venetsiya floti esa keçikib, faqat aprelda yölga çiqdi.

Imperator Oltin Şox körfazi kiriş qismiga duşman kemalarini ötkazmaydigan zanjir tortişni buyurdi. Himoyaçilar soni haqida ma'lumotlar biroz farqlanadi: rus tilidagi Vikipediyaga köra, 5 ming yunon va kiçik italyan otryadi bilan jami 7–8 ming kişi bölgan, inglizça Vikipediyaga köra esa taxminan 7 ming, şundan 2 mingi çet elliklar edi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Mehmed II qöşini 80 mingga yaqin askar va 120 dan ortiq kemadan iborat bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, usmonli töplari 500 kilogrammlik töp öqlarini 1,5 kilometrdan ortiq masofaga otib, Feodosiy devorlarida teşiklar oçgan. 1453-yil 29-mayda şahar qulab tuşdi; rus tilidagi Vikipediyaga köra, sönggi Vizantiya imperatori Konstantin XI jangda halok bölgan.

Mehmed II şaharni Usmonlilar davlatining yangi poytaxtiga aylantirdi va u Edirne örnini egalladi; özbek tilidagi Vikipediyaga köra, şahar Istanbul deb nomlangan. Bu ğalaba munosabati bilan Mehmed II «Fotih» (arabça «bosib oluvçi, ğolib») laqabini oldi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, ğalaba usmonlilarga Şarqiy Örtayer dengizi havzasida hukmronlik keltirdi va şahar 1922-yilgaça imperiya poytaxti bölib qoldi. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, Yevropa va Osiyoni boğlovçi şaharning qölga olinişi usmonlilarga Bolqon yarimorolining katta qismini zabt etiş imkonini berdi.

Manbalarga köra, şaharning qulaşi harbiy tarixda ham buriliş nuqtasi bölgan: qadimdan bosqinçilarga qarşi tayanç bölib kelgan devorlar porox va töplar yordamida yengildi.

Inglizça Vikipediyaga köra, voqea taxminan miloddan avvalgi 27-yilda boşlangan va qariyb 1 500 yil davom etgan Rim imperiyasining amalda tugaşini bildirgan. Özbek tilidagi va inglizça Vikipediyada u köplab tarixçilar tomonidan örta asrlarning tugaşi va yangi davr boşlanişi deb qaralişi aytiladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, J. Mişle kabi tarixçilar ham şunday fikrda bölgan, biroq bu qaraş zamonaviy tarixçilar tomonidan tobora köproq bahsga olinmoqda va ular voqeani faqat Rim imperiyasining oxiri deb biladi. Rus tilidagi Vikipediyada «ikkinçi Rim»ning qulaşi «uçinçi Rim» haqidagi vorislik ğoyasini, jumladan «Moskva — uçinçi Rim» konsepsiyasini tuğdirgani qayd etiladi.