Korean Sign Language

Koreys imo-işora tili (koreysça: 한국 수화 언어, qisqa nomi 한국 수어) — Janubiy Koreyadagi karlar jamoalari qöllaydigan imo-işora tili. U mamlakatdagi ikki rasmiy tilning biri bölib, koreys tili bilan yonma-yon turadi.

Koreys imo-işora tili Yapon imo-işora tillari oilasiga kiritiladi. Tilning kelib çiqişi Yaponiya mustamlakaçilik davridan (de-yure 1910-yildan boşlangan) oldingi davrga borib taqalsa-da, Koreya Yaponiya hukmronligi ostida bölgan paytda unda Yapon imo-işora tili grammatikasiga xos ba'zi xususiyatlar paydo bölgan. 1945-yilda Koreya yarimoroli bölingaç, aloqa bölmagani sababli Koreys imo-işora tili va Şimoliy Koreya imo-işora tili bir-biridan ajralib ketgan.

Janubiy Koreya Soğliqni saqlaş va farovonlik vazirligi ma'lumotiga köra, 2014-yil oxirida mamlakatda eşitiş qobiliyati buzilgan 252 779 kişi va nutq buzilişi bölgan 18 275 kişi bölgan. Karlar sonining sönggi baholari 180 000 dan 300 000 kişigaça oraliqda bölib, bu Janubiy Koreya aholisining taxminan 0,36–0,6 foizini taşkil etadi.

Rasmiy maqom: 2015-yil 31-dekabrda Janubiy Koreya Milliy assambleyasi Koreys imo-işora tilini Koreyaning rasmiy tillaridan biri sifatida tan oliş töğrisidagi qonunçilikni qabul qildi. Unda körilgan ikki qonun loyihasi va ikki siyosat birlaştirilib, Koreys imo-işora tili töğrisidagi Asosiy qonunga aylantirildi. 2016-yil 3-fevralda qabul qilingan va 4-avgustda kuçga kirgan Koreys imo-işora tili qonuni (한국수화언어법) bu tilni karlar uçun koreys tili bilan teng maqomdagi rasmiy til deb belgiladi. Qonunga köra, davlat va mahalliy hokimiyat organlari ehtiyoji bor karlarga imo-işora tiliga tarjima xizmatini taqdim etişi şart; sudlarda imo-işora tarjimasi majburiy talab böldi. Til ommaviy tadbirlarda va ijtimoiy xizmat dasturlarida ham qöllanadi. Eşituvçilar uçun imo-işora tili kurslari, karlar farzandi bor ota-onalar uçun esa maxsus kurslar mavjud. Qonunçilikka köra, Koreys imo-işora tilini rivojlantiriş rejasi har beş yilda, karlarning tildan foydalanişi böyiça tadqiqotlar esa har uç yilda ötkazilişi kerak.

Imo-işora tilining öz yozuvi haqida manbalarda ma'lumot yöq. Koreys qöl alifbosi Janubiy Koreyadagi karlar tomonidan qöllanadi. Bu bir qöllik alifbo bölib, xangul harflari şaklini taqlid qiladi; koreys tilida imo-işora qilişda işlatiladi va Koreys imo-işora tiliga ham singib ketgan. Harakatli yagona harf — ssang siot (ㅆ): u pastga qaratilgan ikki kesişgan barmoqdan boşlanib, söng oçilib ketadi.

Koreys imo-işora tilining boşlanişi 1889-yilga boğlanadi, biroq uni standartlaştirişga urinişlar faqat 2000-yilda boşlangan. Janubiy Koreyadagi karlar uçun birinçi maktab 1913-yil 1-aprelda Seulda oçilgan; 1945-yilda u Milliy karlar maktabi, 1951-yilda Seul karlar maktabi deb qayta nomlangan.

Tilni Milliy koreys tili instituti (NIKL) boşqaradi va röyxatga oladi. NIKL Madaniyat, sport va turizm vazirligi bilan birga 2000-yildan standartlaştiriş ustida işlagan, 2005-yilda birinçi rasmiy luğatni, 2012-yilgaça esa umumiy iboralar töplamini naşr etgan. Davlat tayyorlagan manbalar ona tilida sözlaşuvçi karlar iştirok etmagani va oğzaki koreys tilidan sun'iy tarjimaga asoslangani uçun tanqid qilingan. Ma'lumotlarga köra, ommaviy axborot vositalaridagi tarjimada karlar xabarning «50 foizdan ança kamini» tuşunadi. LGBT tuşunçalari uçun rasmiy tasdiqlangan işoralar stigmatizatsiya qiladigan va haddan taşqari jinsiylaştirilgan deb tanqid qilingan; 2019-yilda tuzilgan «Korean Deaf LGBT» taşkiloti muqobil işoralar yaratdi, ular 2021-yilda tarqatila boşlandi.

Boşqa imo-işora tillari kabi, Koreys imo-işora tilida ham leksik, sintaktik, nutq (diskurs) va hissiy vazifalarni bajaruvçi qölsiz belgilar bor. Ularga qoşlarni kötariş va çimiriş, ma'yus yuz ifodasi, boşni çayqaş va qimirlatiş, tanani egiş va siljitiş kiradi.

2013-yilda ötkazilgan tadqiqotda işoralar uçta mezon böyiça baholangan: tuşunarlilik, afzal köriliş va jismoniy zöriqiş. Tadqiqotga köra, foydalanuvçilar işlab çiqqan işoralar afzal köriliş va zöriqiş jihatidan rasmiy işoralardan köpinça yaxşiroq natija bergan.