Koysan tillari

Koysan tillari — Afrika janubidagi bantu bölmagan mahalliy tillar va Tanzaniyadagi ikki yakka til (sandave va hadza) uçun şartli nom. Ularning eng muhim umumiy xususiyati — qisqiç undoşlarining (klikslarning) tölaqonli fonema sifatida işlatilişi.

Uzoq vaqt koysan tillari ularda gaplaşuvçi xalqlarga qarab böşmen va gottentot tillariga bölib kelingan. Gottentot tillarida otlarda rod kategoriyasi bor edi, şu sababli ikki guruh örtasida umumiylik körilmagan. 1928-yilda etnograf L. Şulse «koysan» sözini (nama tilidagi khoi «odam» va san «böşmen») bu xalqlarning umumiy jismoniy-irqiy turini bildiriş uçun taklif qilgan. 1963-yilda J. Grinberg bu atamani özi ilgari taklif etgan makrooilaga boğlagan.

Hozirgi ingliz tilidagi manbaga köra, koysan tillari bir-biriga qarindoş deb hisoblanmaydi: ular uçta alohida oila (Khoe, Tuu, Kx'a) va ikki yakka til (sandave, hadza) sifatida qaraladi, «koysan» atamasi esa tilşunoslar tomonidan lingvistik asossiz, qulaylik uçun işlatiladi. Rus tilidagi manbada Grinberg tasnifi keltirilgan: u makrooilani hadza va sandave yakka tillariga hamda «janubiy Afrika–koysan tillari»ga ajratgan, ular şimoliy, janubiy va markaziy şoxlarga bölingan.

G. S. Starostin (2013) koysan «makrooilasi»ni yagona oila deb hisoblab, öz tasnifini bergan, ammo bu tasnif keng qabul qilinmagan. Uning leksikostatistik tahliliga köra, aniq qarindoşlik faqat alohida guruhlar içida körinadi: juc'oan, janubiy koysan, xoy-kvadi guruhlari; hadza va sandave alohida turadi. Guruhlar örtasidagi öxşaşlik 50 sözlik röyxatning 10–12 foizidan oşmaydi.

Rus manbasida tillar markaziy koysan (xoy), şimoliy koysan (ju-çoan), janubiy koysan (taa-kvi, tuu) oilalariga va uçta yakka tilga (kvadi, sandave, hadza) bölib berilgan.

Koysan tillari Janubiy Afrika, Namibiya, janubi-şarqiy Angola va Tanzaniyada tarqalgan. Hozirda ular asosan Kalaxari çöli atrofida (Namibiya, Botsvana) va Tanzaniyaning markaziy qismidagi Rift vodiysida saqlangan. Rus manbasiga köra, umumiy sözlaşuvçilar soni taxminan 370 ming kişi.

Köpçilik tillar yöqoliş xavfi ostida, ayrimlari yöq bölib ketgan. Eng keng tarqalgani — xoyxoy (nama, damara) tili; uning Namibiya, Botsvana va Janubiy Afrikada çorak million atrofida sözlaşuvçisi bor. Tanzaniyadagi sandave tilida 40–80 ming kişi gaplaşadi, şimoliy Kalaxaridagi ǃkung tilida taxminan 16 ming kişi. Naro tilida 20 ming kişi gaplaşadi, ularning yarmi uni ikkinçi til sifatida biladi. Hadza tilida taxminan 800 kişi sözlaşadi. Kvadi tili 20-asrda yöq bölgan.

Aksariyat koysan tillarining yozma yodgorligi yöq. Qisqiç undoşlari odatda ǃ va ǂ kabi belgilar bilan yoziladi.

Ingliz tilidagi manbaga köra, bantu kengayişidan oldin koysan tillari yoki ularga öxşaş tillar janubiy va şarqiy Afrikada keng tarqalgan bölişi mumkin. Xoe oilasi janubiy Afrikaga bantu kengayişidan sal oldin köçib kelgan körinadi. Xaylom xalqi bir asr avval ju lahjasida gaplaşgan, hozir esa nama tilining farqlanuvçi lahjasida sözlaşadi. Olimlar Tanzaniyadagi hadza xalqi genetik jihatdan janubiy Afrika koysan xalqlariga qarindoş emasligini ta'kidlaydi. Rus manbasiga köra, tadqiqotlar koysan xalqlarining qadimiy izolyatsiyasini va ularning orasida 30 ming yil davomida alohida yaşagan guruhlar borligini tasdiqlagan.

Koysan tillari qisqiç undoşlari bilan maşhur. Bunday undoşlar bantu tillarining bir qismida (nguni tillari, sotho, yeyi va boşqalar), kuşit tiliga mansub dahaloda va yöq bölgan marosim tili daminda ham uçraydi. Dunyoda undoşlari eng köp tillar koysan tillari orasida: juǀ'hoan tilida 48 ta qisqiç undoş bor, şuningdek, burişgan va halqumlaşgan unlilar hamda tört ton mavjud.

Uzbek tilidagi manbaga köra, ikki guruhda ham agglyutinatsiya xususiyati bor, unli fonemalar soni beştadan oşmaydi. Otlar son va rod kategoriyasiga ega. Fe'llar mustaqil qöşimçalar yordamida tuslanadi va olmoşdan keyin qöyiladi.