Kseromorfizm

Kseromorfizm (yunonça xeros — «quruq» va morphe — «şakl, köriniş») — quruq yerlarda ösadigan ösimliklar, ya'ni kserofitlarga xos morfologik va anatomik belgilar majmui. Bu belgilar ösimlikning namlik yetişmaydigan şaroitga moslaşuvi natijasida paydo böladi. Rusça Vikipediya kseromorfizmga fiziologik xususiyatlarni ham qöşib, uni qurğoqçil muhitga moslaşiş belgilari kompleksi deb ta'riflaydi.1

Rusça Vikipediyaga köra, kserofitlar — uzoq davom etadigan qurğoqçilikka va yuqori haroratga çidamli ösimliklar. Ular çöl va çalaçöllar florasining asosini taşkil etadi, dengiz sohillari va qumli tepaliklarda ham köp uçraydi. Bunday ösimliklar qurğoqçilikka turli yöllar bilan moslaşgan: ba'zilari noqulay davrni uruğ yoki spora holida ötkazadi va yomğirdan keyin juda tez ösib, gullab, uruğ beradi; boşqalari esa doimiy ravişda suvni tejaydigan tuzilişga ega. Kseromorfizm aynan ana şu ikkinçi yöl bilan boğliq.

ÖzME'ga köra, kseromorf ösimliklarda barg yuzasi kiçrayadi, hujayralari mayda bölib qoladi, mayda barg oğizçalari (ustitsalar) soni köpayadi, tomirlar ziç tör hosil qiladi, barglar tukçalar bilan qoplanadi. Rusça Vikipediya bu qatorga barg yuzasidagi mum qatlamini ham qöşadi. Köp hollarda barglar butunlay yöqoladi va ularning vazifasini fotosintez qiluvçi yaşil poyalar bajaradi yoki barglar tikanlarga aylanadi. Bunga eng yaqqol misol — kaktuslar.

Kseromorfizmning asosiy vazifasi — transpiratsiyani, ya'ni ösimlik yuzasidan suvning buğlanişini kamaytiriş. ÖzME ta'kidlaşiça, şu tufayli ösimlik nam tanqis bölgan davrda qurib qolmaydi. Barg yuzasining kiçrayişi buğlaniş maydonini qisqartiradi, tukçalar va mum qatlami esa barg sirtini quyoş nuri va quruq şamoldan himoya qiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, çöl kserofitlarida suv sarfini kamaytiruvçi moslamalar bilan bir qatorda suvni zaxirada saqlaş moslamalari ham bor: masalan, briofillumning göştdor, şirali barglari yoki kaktuslarning bargsiz yoğon poyalari. Bundan taşqari, ayrim ösimliklar, masalan, buğdoyiq va qumsevar (ammofila), keng tarqalgan ildizpoyalar va qöşimça ildizlar yordamida qum ostidagi suvli qatlamlardan nam olib, qattiq qurğoqçilikda ham ösişni davom ettiradi.

Kseromorfizm belgilari Örta Osiyo çöllaridagi ösimliklarda ham keng tarqalgan bölib, bu tuşunça botanika, ekologiya va ösimlikşunoslikda ösimliklarning muhitga moslaşuvini örganişda qöllanadi.