Legirlaş

Legirlaş (nemisça «legieren» — qotişma hosil qilmoq, eritib qöşmoq) — metallar va qotişmalarga kerakli fizik, kimyoviy yoki mexanik xossalar beriş uçun maxsus elementlar (xrom, nikel, molibden, volfram, vanadiy va boşqalar) qöşiş. ÖzME'ga köra, odatda suyuq holatdagi, kamdan-kam hollarda qattiq holatdagi qotişmalar legirlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, bu umumlaşgan tuşunça bir neça texnologik jarayonni qamrab oladi.12

Legirlaş yöli bilan qotişmalarning mustahkamligi, plastikligi, qattiqligi, yeyilişga va korroziyaga çidamliligi, issiqbardoşligi va magnit xossalari özgartiriladi. Rusça Vikipediyaga köra, ikki asosiy turi farqlanadi: hajmiy (metallurgik) legirlaş — elementlar eritma yoki şixtaga qöşiladi; sirtiy legirlaş — faqat sirtqi qatlam xossalari özgartiriladi (ion, diffuziya usullari va boşqalar). ÖzME qattiq jism sirtini ionlar bilan bombardimon qilib, uning içiga atomlar kiritişni ham legirlaşning bir turi sifatida körsatadi.

Rusça Vikipediyaga köra, legirlovçi elementlar pölatdagi ferritda erib, uni termik işlovsiz ham mustahkamlaydi; ferritning qattiqligini ayniqsa kremniy, marganes va nikel kuçli oşiradi. Elementlarning köpçiligi zarbiy qovuşoqlikni pasaytiradi, nikel esa bundan mustasno. Marganes oqim çegarasi va toblanuvçanlikni oşiradi, kremniy miqdori odatda 2 foiz bilan çeklanadi. Mis tarkibiga oz miqdorda kadmiy qöşilsa simlarning yeyilişga çidamliligi ortadi, titanni molibden bilan legirlaş esa uning işçi harorat çegarasini ikki baravardan ziyod oşiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, legirlangan pölatlarda qöşimçalar uluşi vazn böyiça 1 dan 50 foizgaça boradi; ular kam va yuqori legirlangan pölatlarga bölinadi.

Rusça Vikipediyaga köra, inson tanigan ilk pölatlar tabiiy legirlangan bölgan: temir davridan oldin tarkibida 8,5 foizgaça nikel bölgan meteorit temiri işlatilgan. Legirlovçi elementlarning pölatga ta'sirini muntazam örganganlardan biri rus konçilik muhandisi Pavel Anosov bölgan. Maqsadli legirlaşning ilk muvaffaqiyatli namunasi 1858-yilda Robert Muşet yaratgan volframli pölat hisoblanadi; u keyingi tezkesar pölatlarning asosiga aylangan. Ommaviy işlab çiqarilgan ilk legirlangan pölat 1882-yilda ingliz metallurgi Robert Xedfild kaşf etgan, 12–14 foiz marganesli pölatdir.

Rusça Vikipediyaga köra, Rossiyada legirlangan pölat markasi harf va raqamlardan iborat: har bir element öz harfi bilan (masalan, xrom — X, nikel — N, molibden — M), harfdan keyingi raqam esa uning foizdagi uluşi bilan belgilanadi.