Lianalar

Lianalar (fransuzça lier — «boğlamoq») — daraxtlar, qoyalar va boşqa tayançlarga çirmaşib yoki ilaşib ösadigan butasimon yoki ötsimon ösimliklar. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, liana muayyan sistematik guruh emas, balki daraxt yoki buta kabi ösimliklarning hayotiy şakli: uzun, ingiçka va nisbatan böş poyali bu ösimliklar mustaqil tik turolmaydi, şu sababli yuqoridagi yoruğlikka çiqiş uçun boşqa ösimliklardan tayanç sifatida foydalanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, atama fransuzça söz orqali Antil orollaridagi fransuz şevasidan kirgan.12

Rusça Vikipediyaga köra, lianalar yoğoçlangan — doimiy yaşil yoki barg tökadigan — va ötsimon böladi. Ular tayançga jingalaklar, qöşimça ildizlar, ilgakçalar va sörğiçlar yordamida yopişadi yoki poyasi bilan uni örab oladi; barg va gullarini esa ança balandda, yoruğ joyda çiqaradi. ÖzME'ga köra, bu ösimliklar yoruğlik sari intilib, uçidan tez ösadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim lianalar juda uzun böladi: Surinamdagi bauxiniya turlaridan biri va Entada phaseoloides şular jumlasidan, ikkinçisining uzunligi 1,5 km gaça yetişi qayd etilgan. Lianalarning poyasi daraxtlarnikidan farqli ravişda yoş qismida qattiqroq, pastki, eski qismida esa egiluvçanroq böladi; ba'zi turlarning poyasi tasmasimon yassi şaklga ega.

ÖzME'ga köra, lianalar asosan tropik örmonlarda ösadi, u yerda ularning 2000 ga yaqin turi bor va ular ötib bölmaydigan çangalzorlar hosil qiladi. Rusça Vikipediyaga köra, Ğarbiy Hindiston örmonlaridagi ösimliklarning uçdan bir qismi lianalardir, Yevropada esa ularning uluşi 2 foizga ham yetmaydi. Mö'tadil mintaqada ham lianalar uçraydi: inglizça Vikipediyaga köra, lomonos (Clematis) va yovvoyi tok (Vitis) avlodlari bunga misol. ÖzME'ga köra, Özbekistonda xmel, yovvoyi tok, aktinidiya va boşqa lianalar ösadi.

Sistematik jihatdan lianalar xilma-xil. ÖzME'ga köra, ular gulli ösimliklar, qirqquloqlar va oçiq uruğlilar orasida uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, lianalarning köpçiligi yopiq uruğlilarga mansub; ular orasida qirqquloqlar, qirqböğimlar, efedra va gnetum kabi turlar ham bor.

Lianalar örmon hayotida ikki tomonlama rol öynaydi. ÖzME'ga köra, ular atrofdagi daraxtlarga öralib, köpinça ularni nobud qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, lianalar daraxtdan bevosita oziq olmasa-da, uning ösişi va meva berişini susaytiradi, nobud böliş ehtimolini oşiradi, daraxtni şamol va muz ta'siriga zaifroq qiladi; bir daraxt yiqilsa, lianalar bilan boğlangan qöşnilari ham qulab tuşişi mumkin. Boşqa tomondan, ular daraxt şoxlari orasida «köprik» hosil qilib, çumolilar, kaltakesaklar, kemiruvçilar, maymunlar va lemurlarning harakatlanişiga yöl oçadi.

ÖzME'ga köra, ayrim lianalar manzarali ösimlik sifatida östiriladi.