Los Anjeles

Los Anjeles (inglizça: Los Angeles, L. A.; «Fariştalar şahri» nomi bilan ham maşhur) — AQShning Kaliforniya ştatidagi eng yirik şahar. Aholi soni böyiça AQShda Nyu-Yorkdan keyin ikkinçi örinda turadi va Janubiy Kaliforniyaning tijoriy, moliyaviy hamda madaniy markazi hisoblanadi.

Hozirgi Los Anjeles havzasi va San Fernando vodiysida mahalliy qabilalar orasida Tongva (ispan mustamlakasi davridan Gabrieleño deb ham ataladi) hukmron bölgan. Ularning markaziy manzilgohi Yaanga qişloği bölib, nomi «zaharli eman manzili» yoki «tutun vodiysi» deb tarjima qilinadi. Rusça Vikipediyaga köra, Tongva hududga miloddan avvalgi beşinçi ming yillikda joylaşgan çumaşlarni taxminan eramizning 200-yiliga kelib siqib çiqargan.

1542-yilda Juan Rodríguez Cabrillo Janubiy Kaliforniyani Ispaniya mulki deb e'lon qildi. 1769-yil 2-avgustda Gaspar de Portolà va missioner Juan Crespí hozirgi şahar hududiga yetib keldi. 1771-yilda Junípero Serra hududdagi birinçi missiya — San Gabriel Arcángelga asos soldi.

Şahar 1781-yil 4-sentyabrda ispan gubernatori Felipe de Neve davrida asos solingan. «Los Pobladores» deb atalgan 44 köçmançi puebloni El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles — «Bekamiz, Fariştalar Qiroliçasi şaharçasi» deb nomladi. Dastlabki nomning töliq şakli haqida manbalarda turliça fikr bor: «Ginnesning rekordlar kitobi»da u «…de los Ángeles del Río Porciúncula» deb berilgan. 1820-yilga kelib aholi taxminan 650 kişiga yetdi.

1821-yilda hudud Meksika tarkibiga ötdi. 1846-yilda Meksika–Amerika uruşi davrida AQSH dengizçilari puebloni egalladi, ammo 150 nafar meksikalik jangçi qamal qilgaç, ular taslim böldi. 1847-yil 13-yanvarda Cahuenga şartnomasi imzolandi, 1848-yilgi Guadelupe Hidalgo şartnomasiga köra Los Anjeles AQSHga berildi. Şahar 1850-yil 4-aprelda munitsipal maqom oldi — Kaliforniya ştat bölişidan beş oy oldin.

1876-yilda Southern Pacific, 1885-yilda Santa Fe temir yöli yetib keldi. 1892-yilda neft topildi; 1923-yilga kelib Kaliforniya AQShdagi eng yirik neft qazib çiqaruvçi ştatga aylandi. 1913-yilda William Mulholland rahbarligida Los Anjeles akvedugi qurib bitkazildi. 1908-yil 14-sentyabrda şaharda AQShdagi birinçi munitsipal zonalaştiriş qarori e'lon qilindi. 1910-yilda Hollywood şahar tarkibiga qöşildi; 1921-yilga kelib jahon kino sanoatining 80 foizdan oşiği şu yerda jamlangan edi. 1930-yilga kelib aholi milliondan oşdi.

Ikkinçi jahon uruşida şahar kemasozlik va aviatsiya sanoatining yirik markazi böldi. 1965-yilda Watts qözğoloni 34 kişining ölimiga sabab böldi. 1969-yilda UCLA dan yuborilgan birinçi xabar bilan Kaliforniya Internet beşigiga aylandi. 1973-yilda Tom Bradley şaharning birinçi qora tanli meri bölib saylandi. 1984-yilda şahar aholi soni böyiça Çikagoni ortda qoldirdi. 1992-yilda irqiy nizolar yana avj oldi, 1994-yilda Northridge zilzilasi 72 kişining ölimiga va $12,5 milliard zararga sabab böldi. 2022-yilda Karen Bass şaharning birinçi ayol meri böldi.

Şaharning asosiy qismi Los Anjeles havzasida, ğarbda Tinç okeaniga tutaşgan holda joylaşgan; Santa Monica toğlari orqali şimolda San Fernando vodiysigaça, şarqda San Gabriel vodiysigaça çözilgan. Hududi 1210 km². Şahar Los Anjeles okrugining markazi bölib, okrug aholisi 9,86 million kişi bilan AQShda eng köp. Şahar Örtayer dengizi iqlimiga ega.

Rusça Vikipediyaga köra, 2020-yilgi röyxatga olişda şaharda 3 849 297 kişi yaşagan; inglizça Vikipediyada 2025-yil uçun taxminan 3,87 million deb baholanadi. Aholi etnik va madaniy jihatdan rang-barang. Metropoliten hudud aholisi taxminan 12,9 million kişi.

Iqtisodiyot xilma-xil; eng maşhur tarmoği — Hollywood kino sanoati. Şaharda Amerika qit'asidagi eng gavjum konteyner portlaridan biri bor. Metropoliten hududning yalpi içki mahsuloti 2018-yilda $1,0 trillionni taşkil etib, jahonda uçinçi örinni egallagan; inglizça Vikipediyada 2024-yil uçun u $1,295 trilliondan oşgani aytiladi. Kaliforniyadagi qurğoqçiliklar içimlik suvi xavfsizligi borasida xavotir tuğdirmoqda.

Tarixiy Los Angeles Pueblo Plaza va Olvera Street şaharning eng qadimiy qismi hisoblanadi. Hollywood — kino sanoati bilan boğliq maşhur hudud. Şahar 1932- va 1984-yillarda Yozgi olimpiada öyinlariga mezbonlik qilgan va 2028-yilgi öyinlarni ham ötkazadi. 2019-yilda şahar 4,6 million sayyoh bilan AQShda taşrif buyuruvçilar soni böyiça uçinçi örinda turgan.