kinoprodyuser

Kinoprodyuser (inglizça: producer, produce — „yaratiş“) — film işlab çiqarilişini ğoyaviy-badiiy va taşkiliy-moliyaviy jihatdan nazorat qiluvçi, kinokompaniyaning işongan kişisi. Rejissyor, aktyor va ssenariyçilar ham prodyuser bölişi mumkin.

Prodyuser film yaratilişining boşidan, ya'ni material tanlaş va işlab çiqişdan tortib, filmni tayyorlaş yakunlangandan keyingi marketing va tarqatişgaça bölgan jarayonni boşqaradi. U ssenariyni tanlaydi, yoziş, rejissyorlik, montaj işlarini muvofiqlaştiradi va moliyalaştirişni taşkil etadi. Prodyuser rejissyorni hamda boşqa asosiy guruh a'zolarini yollaydi, filmning öz vaqtida va byudjet doirasida topşirilişini ta'minlaydi. Odatda rejissyor ijodiy qarorlarni qabul qiladi, prodyuser esa taşkiliy va tijorat masalalari bilan şuğullanadi.

Işlab çiqarişning bosqiçlariga qarab vazifalar quyidagiça:

• Tayyorgarlik bosqiçida prodyuser rejissyor, operator, rassom-quruvçi kabi mutaxassislarni jamlaydi, ssenariy ustida işlaşni nazorat qiladi va moliyaviy yordam oliş uçun loyihani taqdim etadi. Suratga oliş joylari, iş jadvali va byudjetni ham u tasdiqlaydi.
• Suratga oliş davrida u işning jadvaldan ortda qolmasligi va byudjetdan oşmasligini kuzatadi, rejissyor va ijodiy guruh bilan doimiy aloqada böladi. Barça işni özi nazorat qila olmasa, vazifalarni boşqalarga topşiradi.
• Suratga oliş tugagaç, prodyuser qöşimça sahnalarni olişni talab qilişi mumkin. Ingliz tilidagi Vikipediyada „First Blood“ filmi misol keltirilgan: sinov körsatuvida tomoşabinlar Rembo ölimiga salbiy munosabat bildirgaç, prodyuserlar yangi yakun suratga olinişini söragan. Prodyuser şuningdek filmning sotilişi, marketingi va tarqatilişini nazorat qiladi.

Prodyuserlarning bir neça turi mavjud:

• Ijroçi prodyuser (executive producer) — moliyaviy, ma'muriy va ijodiy jihatlarni kuzatadi; yirik loyihalarda odatda studiya vakili, ba'zan yirik investor.
• Liniya prodyuseri (line producer) — byudjet va kundalik işlab çiqarişni kuzatadi.
• Hamprodyuser (co-producer), assotsiatsiyalangan prodyuser (associate producer) va yordamçi prodyuser (assistant producer) — asosiy prodyuserga turli darajada yordam beradi.

Bitta film uçun prodyuser kamida ikki yil işlaşi kerakligi aytiladi: taxminan bir yil işlab çiqiş, bir yil postprodakşn, sotiş va tarqatiş, oraliqda bir neça oy suratga oliş.

Prodyuserlar tizimi 1910-yillarning oxirida Gollivudda paydo bölgan. U öyin filmini işlab çiqariş va prokat qiliş uçun zarur ijodiy, taşkiliy va moliyaviy masalalar uçun şaxsiy mas'uliyatni joriy etiş yölidagi tabiiy qadam böldi. Uruşdan oldingi Amerika kinosining qiyofasini prodyuserlar rejissyorlarga qaraganda ança katta darajada belgilagan. Klassik Gollivudda prodyuserning namunaviy misoli sifatida Irving Talberg körsatiladi; uning vafotidan söng Amerika kinoakademiyasi eng yaxşi kinoprodyuserlarga beriladigan, uning nomidagi mukofotni ta'sis etgan.

Rus tilidagi Vikipediyada prodyuserlarning ijodiy va kadrlar masalalarida buyruqbozlik qilişi ham qayd etilgan: Devid Selznikning „Şamol uçirgan odamlar“ loyihasidagi faoliyati misol qilingan, unda bitta film ustida tört rejissyor almaşgan. Şu bilan birga prodyuser rejissyor ğoyasini röyobga çiqarişga yordam bergan, hatto yoş iste'dodli rejissyorlar avlodini yetiştirgan holatlar ham ma'lum.

Köpgina prodyuserlar faoliyatini kollej, universitet yoki kino maktabida boşlaydi. Kino maktablari va ayrim universitetlarda film işlab çiqariş böyiça kurslar mavjud, ayrimlari kelajakdagi prodyuserlar uçun möljallangan. Ular loyihani taqdim etiş, ssenariyni işlab çiqiş va baholaş, suratga oliş jadvalini tuziş, byudjet rejalaştiriş kabi mavzularga e'tibor qaratadi; postprodakşn böyiça amaliy maşğulotlar ham ötiladi.

Ta'limdan taşqari, odatda tajriba ham talab qilinadi. Stajirovkalar talabalarga amaliy könikma va soha aloqalarini beradi. Undan keyingi qadam odatda işlab çiqariş yordamçisi kabi quyi lavozim hisoblanadi. Prodyuser sabr-toqat va iştiyoqqa ega bölişi, loyihani oxirigaça yetkaza olişi kerak deb yoziladi. Iş soatlari tartibsiz bölib, keçalari va dam oliş kunlari işlaş ehtimoli bor. AQShda 2022-yilda prodyuserning örtaça yillik maoşi 70 180 dollar, taxminiy oraliq 43 000 dan 150 000 dollargaça deb körsatilgan; prodyuser film savdosidan foiz oliş haqida ham kelişişi mumkin.