Snayper

Snayper (ing. snipe — panadan otmoq) — maxsus möljalga oliş moslamasi bilan jihozlangan quroldan otiş, duşmandan panalaniş va uni kuzatiş usullarini egallagan mergan. Bu kasb egasi harbiy yoki politsiya tizimida xizmat qiladi.

Snayper maxsus jihozlangan pana joy (pozitsiya)dan turib otadi. Ayrim hollarda u qoronğida köriş va kuzatiş asbobi bilan ham ta'minlanadi. Uzbek Vikipediyasiga köra, snayper 800 metrgaça uzoqlikdagi nişonni poylaşi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy uruşda snayperning asosiy vazifasi doimo yaşirin qoliş va aniqlanmaslikdir. U yaşirin joydan, köpinça uzoq masofadan batafsil kuzatuv olib boradi, muhim nişonlarni (ayniqsa, ofitserlar va asosiy xodimlarni) otib, duşmanning jangovar qobiliyatini pasaytiradi. Snayperlar razvedka ma'lumotlarini töplaydi, aviazarba va artilleriya uçun nişonni aniqlaydi, jangovar kuçlarga aniq öq bilan yordam beradi. Ayrim hollarda katta kalibrli qurollar yordamida harbiy texnikani ham yöq qiladi.

Amerika va Britaniya qöşinlarida snayperlar odatda ikki kişilik guruhda — otuvçi va kuzatuvçi sifatida işlaydi. Kuzatuvçi nişonlarni aniqlaydi, masofani va şamol tezligini hisoblaydi, otiş natijasini baholaydi.

Rus Vikipediyasi «snayper» tuşunçasini bir neça ma'noda farqlaydi: politsiya va maxsus operatsiyalar kuçlaridagi lavozim, quruqlikdagi qöşinlarda oddiy tarkib uçun harbiy-hisob mutaxassisligi, öqiş kursini tugatgaç beriladigan malaka tavsifi, şuningdek ayrim hollarda zenitçi, tankçi yoki artilleriyaçi merganlarga nisbatan qöllaniladigan söz. Artilleriya, tank qöşinlari va aviatsiyadagi mohir otuvçilar ham snayper deb ataladi.

Snayper nomi Birinçi jahon uruşi davrida ingliz armiyasida paydo bölgan va Ikkinçi jahon uruşida keng qöllangan (uz.wikipedia). Inglizça manbaga köra, «sniper» sözi 1770-yillarda Britaniya Hindistonidagi askarlar orasida paydo bölgan «to snipe» fe'lidan kelib çiqqan: bu — çaqqon va yaşirinadigan quş — bekasni ovlaşni bildirgan. Agent otlik «sniper» şakli 1820-yillarga kelib paydo bölgan, Birinçi jahon uruşida esa keng tarqalgan.

Rus Vikipediyasiga köra, uzun stvolli ov miltiqlarining jangda aniq otiş uçun qöllanişi Angliyadagi fuqarolar uruşi (1642–1648) davrida qayd etilgan. 1860-yilga kelib dunyodagi dastlabki snayper miltiqlaridan biri — Uitvort miltiği işlab çiqilgan. Ingliz-bur uruşlarida burlar kiçik guruhlar bilan muntazam armiyaga qarşi tura olişini körsatgan; snayper öti birinçi marta muhim omilga aylangan.

Birinçi jahon uruşida xandaqlar snayperlar uçun qulay şaroit yaratgan. Rus manbasiga köra, armiya bölinmalarida birinçi ştatdagi snayperlar 1915-yilda nemis armiyasida paydo bölgan. Xuddi şu yili Britaniya öz snayperlar maktabini taşkil etgan; kurs 17 kun davom etgan. Maktabda faqat aniq otişning özi yetarli emasligi, maskirovka va sabr zarurligi ma'lum bölgan. Britaniyaliklar snayperlarni juft qilib joylaştirgan: biri kuzatuvçi, biri otuvçi. Inglizça manbaga köra, ikkinçi jahon uruşi davrida işlab çiqilgan nemis doktrinasi — mustaqil snayperlar va yaşirinişga urğu — zamonaviy ğarb qöşinlari taktikasiga eng katta ta'sir körsatgan.

Özbekistonda qadimdan qöşinlardagi mohir kamonçilar va ovçilar mergan deb atalgan.

Rus Vikipediyasiga köra, kelajakdagi snayperlarga tanlov va tayyorgarlik bosqiçida yuqori talablar qöyiladi. Inglizça manbaga köra, harbiy snayperlar uzoq masofadan aniq otişdan taşqari kuzatiş, yaşirinça yaqinlaşiş, nişongaça masofani aniqlaş, maskirovka, izdan boriş, dala şaroitida harakat qiliş, razvedka va kuzatuv kabi usullarga örgatiladi. Malaka öqiş kursini tugatgaç yoki zarur mahorat darajasiga erişgaç beriladi va köpinça reglamentlangan sinflarga ega (rus Vikipediyasi).