Ixtiroçi

Ixtiroçi — yangi, ilgari mavjud bölmagan narsani yaratuvçi şaxs. Söz lotinça invenire («topmoq») fe'lidan kelib çiqqan. Ixtiroçilik fan va muhandislik bilan çambarças boğliq bölsa-da, ixtiroçilar har doim ham olim yoki muhandis bölavermaydi.

Ixtiroçi yangi qurilma, usul, tarkib, ğoya yoki jarayonni yaratadi yoki mavjudini takomillaştiradi: uni samaraliroq, arzonroq, tezroq, qulayroq yoki uzoqroq xizmat qiladigan qiladi. Ğoyalar qoğozda yoki kompyuterda işlab çiqilişi, sinov va xatolar, model va prototiplar yaratiş, tajriba va sinovlar orqali rivojlantirilişi mumkin. Köpgina ixtiroçilar iş jarayonini daftar va yozuvlarda yuritgan; ular orasida Leonardo da Vinçi, Galileo Galiley va Albert Eynşteyn bor. Hamkorlikda işlaş, jumladan aqliy hujum usuli ham keng qöllanadi, patentlarda esa hammualliflar körsatilişi odatiy hol.

Ixtiro jarayonida dastlabki ğoya özgarişi mumkin. Ijodiy fikrlaş köpinça turli sohalardagi tuşunçalarni birlaştirişga asoslanadi. Ğoya öyin, sezgi yoki tasodif orqali ham tuğilişi mumkin: masalan, politetraftoretilen (teflon) tasodifan kaşf etilgan.

Huquqiy jihatdan ixtiroçi — ijodiy mehnati bilan ixtiro yaratilgan jismoniy şaxs. Mualliflik huquqi ajralmas şaxsiy huquq hisoblanadi. Ixtiroga patent berilsa, u muallifligi, ustuvorligi va muayyan muddatga mutlaq huquqni tasdiqlaydi. Patent oliş uçun ixtiro odatda yangilik, ixtiroçilik darajasi va sanoatda qöllanilişi mezonlariga javob berişi kerak. Xodim xizmat vazifasi doirasida yaratgan ixtiroga mutlaq huquq yuridik şaxsga tegişli bölişi mumkin, biroq xodim muallifligi va mukofot oliş huquqini saqlab qoladi. Ba'zi texnik yeçimlar patentlanmay, tijorat sirri sifatida ham işlatiladi.

Ilk ixtirolar anatomik jihatdan zamonaviy insondan ham oldin paydo bölgan. Taxminan 2,9 million yil oldin oldovan davri ibtidoiy toş qurollari yaratilgan. Quyi paleolit davrining boşqa ixtirolari sifatida solar va pişiriş tilga olinadi. Ilk ixtirolar qatoriga yotoq, kiyim va dastaga örnatiş, şuningdek dehqonçilik, baliq ilgagi, kulolçilik, non, noy va hisob tayoqçalari ham kiradi.

Ixtiroçi huquqlarini xalqaro miqyosda tan oliş 1883-yilgi Sanoat mulkini muhofaza qiliş böyiça Parij konvensiyasida mustahkamlangan. Tarixan ayollarning hissasi köpinça e'tirof etilmagan: 19-asr oxirida turmuş qurgan ayollarning mulk huquqi töğrisidagi qonunlar qabul qilinguniga qadar köp mamlakatlarda ular patentga mustaqil egalik qila olmagan. Jahon intellektual mulk taşkiloti (WIPO) ma'lumotiga köra, 2019-yilga kelib dunyo ixtiroçilari orasida ayollar uluşi 12,5 foizga yetgan.

21-asrda maşina yaratgan ixtirolar ham paydo böldi, masalan, NASAning 2006-yilda evolyutsion usulda yaratilgan antennasi. Sun'iy intellekt taraqqiyoti tufayli «ixtiroçi» atamasi endi faqat kasbga nisbatan qöllanmaydi.

Materialllarda ixtiroçi kasbi uçun maxsus ta'lim yoki malaka talablari keltirilmagan. Faqat ixtiroçilar har doim ham olim yoki muhandis bölmasligi qayd etiladi.