kinooperator

Kinooperator — kinematografdagi kasb. U kinokamera orqali filmni suratga oladi va filmning tasviriy körinişi uçun javobgar hisoblanadi.

Operator kino- va videoapparaturalarning tasviriy yoritiş xususiyatlari böyiça mutaxassis sanaladi. Inglizça manbada bu kasb egasi (cinematographer yoki director of photography, DP) kino, televideniye mahsuloti, musiqiy klip va boşqa jonli suratga olinadigan asarlarni yozib oliş uçun javobgar şaxs, kamera va yoritiş guruhlarining boşliği sifatida ta'riflanadi. U tasvirga oid badiiy va texnik qarorlarni qabul qiladi, kamera, kinoplyonka, obyektiv va filtrlarni tanlaydi. Odatda filmning yakuniy körinişini şakllantiriş uçun rangni tuzatiş (color grading) işlarida ham iştirok etadi. Suratga olingan sahnalar montajçiga uzatiladi.

Kinooperator rejissyorga böysunadi va sahnani rejissyorning ğoyasiga mos ravişda suratga oladi. Ularning özaro munosabati turliça: ba'zan rejissyor operatorga töliq mustaqillik beradi, ba'zan esa kamera joylaşuvi va obyektivni ham özi belgilaydi.

Rus tilidagi manbada vazifalar ikki darajaga ajratilgan. Operator-postanovşçik rejissyor-postanovşçik bilan birga filmning ğoyaviy-badiiy yönalişi va tasviriy talqinini belgilaydi, yoritiş tamoyillarini işlab çiqadi, taşqi suratga oliş joylarini tanlaydi, dekoratsiya va kiyim eskizlarini tasdiqlaydi hamda operatorlar guruhiga rahbarlik qiladi. Uning eng yaqin yordamçisi va topşiriqlarni ijroçisi kinooperator bölib, u operator-postanovşçikning topşiriği bilan pavilyonda va tabiatda suratga olişni mustaqil olib boradi. Kinooperator tasvirning fotografik sifati, kinoplyonka va yoritiş uçun elektr energiyasi sarfi uçun javob beradi, kerakli texnikani jamlaydi, apparatura, plyonka va yoruğlik filtrlarini sinovdan ötkazadi. Manbaga köra, AQShdagi kinooperatorlar kasaba uyuşmasi operator-postanovşçiklarga kamerani özlari boşqarişni taqiqlaydi va ularga faqat ijodiy vazifalarni qoldiradi.

Inglizça manbada operatorlik bölimidagi boşqa lavozimlar ham sanalgan: kamera operatori (kamerani boşqaradi), kamera böyiça 1- va 2-yordamçilar (fokus va obyektivga qaraydi), yoritiş böyiça boş elektrik (gaffer), kamera harakati uçun mas'ul grip guruhi va suratga oliş jarayonida fotosuratlar oladigan fotograf. Ba'zan DP özi ham kamera operatori böladi, ammo köpçilik kinooperatorlar bu vazifani boşqa kişiga topşiradi.

Kinematografiyaning dastlabki davrida kinooperator odatda rejissyor ham, kamerani bevosita boşqaruvçi şaxs ham bölgan. San'at va texnika rivojlanişi bilan rejissyor va kamera operatori vazifalari ajralgan. Sun'iy yoritişning paydo bölişi, yoruğlikka sezgirroq kinoplyonkalar va optikadagi yutuqlar tufayli suratga olişning texnik tomoni şu sohada alohida mutaxassisni talab qilgan.

Sessiz kino davrida kinooperatorlik işi ayniqsa muhim bölgan: ovoz va dialog bölmagani uçun film yoritiş, aktyorlik va dekoratsiyaga tayangan. 1919-yilda Gollivudda Amerika kinooperatorlar jamiyati (ASC) taşkil etilgan; u kinooperatorlarning birinçi kasbiy jamiyati bölgan. Keyinçalik boşqa mamlakatlarda ham şunga öxşaş taşkilotlar, masalan, Britaniya kinooperatorlar jamiyati (BSC) tuzilgan. Ularning maqsadlaridan biri kinooperatorning kino san'ati va ilmiga qöşgan hissasini e'tirof etişdir.