davlat fuqarolik xizmatçisi

Davlat xizmatçisi (davlat fuqarolik xizmatçisi) — davlat xizmatida egallab turgan lavozimiga muvofiq vazifalarni bajaradigan xodim, şuningdek şu lavozimga tayinlangan yoki saylangan şaxs. Ingliz tilida bunday xodim «civil servant» yoki «public servant» deb ataladi. Quyida ma'lumot asosan Rossiya qonunçiligi va Buyuk Britaniya tajribasiga tayanadi.

Rossiya Vikipediyasiga köra, davlat xizmatçisi lavozimiga muvofiq vazifalarni bajaradi. Uni uç jihatdan körib çiqiş mumkin:

• Davlat-huquqiy jihatdan u davlat (uning organlari) «xizmatçisi»; turli xarakterdagi vakolatlarga ega bölib, davlatni içki va taşqi munosabatlarda ifodalaydi hamda davlat funksiyalarini amalga oşiradi.
• Ma'muriy-huquqiy jihatdan u alohida hokimiyat va taşkiliy-farmoyiş vakolatlariga ega, huquqni muhofaza qiliş çoralarini qöllaydi va ma'muriy-huquqiy sanksiyalar qöllaydi.
• Jinoyat-huquqiy jihatdan u jinoiy va ma'muriy javobgarlikning alohida subyekti: davlat hokimiyati va davlat xizmati manfaatlariga qarşi jinoyatlar uçun javob beradi.

Inglizça manbaga köra, davlat xizmatçilari hukumatning istalgan darajasida işlaşi mumkin; soğlom davlat xizmatida ular siyosiy partiyaga emas, hukumatga hisobdor böladi. Davlat xizmati asosan saylanmay, işga olingan kasbiy xodimlardan iborat bölib, siyosiy rahbariyat almaşganda ham odatda saqlanib qoladi.

Davlat xizmatçisi doirasi mamlakatdan mamlakatga farq qiladi. Masalan, Buyuk Britaniyada faqat Qirollik (markaziy hukumat) xodimlari «civil servant» deyiladi, mahalliy hokimiyat xodimlari esa «local government officers» sanalib, davlat xizmatçisi hisoblansa-da, civil servant hisoblanmaydi. Xalqaro fuqarolik xizmatçilari esa hukumatlararo taşkilotlar xodimlari bölib, milliy qonunçilikka emas, içki xizmat qoidalariga böysunadi.

Rossiyada davlat xizmatçilari quyidagi turlarga bölinadi: harbiy xizmatçilar, federal davlat fuqarolik xizmatçilari, qonunlarda maqomi belgilangan boşqa turdagi xizmatçilar hamda Rossiya Federatsiyasi subyektining davlat fuqarolik xizmatçilari. Subyekt xizmatçilari faqat fuqarolik xizmatçilari bölişi mumkin; huquqni muhofaza qiliş yoki harbiy xizmatdagilar faqat federal xizmatçi hisoblanadi.

Inglizça manbaga köra, davlat xizmati tuşunçasi Xitoyda paydo bölgan, zamonaviy davlat xizmati esa 18-asrda Buyuk Britaniyada rivojlangan. Rim imperiyasida (miloddan avvalgi 27 — milodiy 395) turli vazifalarni bajaruvçi, «apparitores» deb ataluvçi xizmatçilar bölgan: masalan, magistratlarga yordam beruvçi accensi, soliq yiğuvçi coactor va jamoat notariusi vazifasini bajargan scriba.

18-asrda Britaniya imperiyasi kengayişi bilan idoralar byurokratiyasi oşdi, xodimlar odatda homiylik yoki töğridan-töğri sotib oliş orqali tayinlangan. 1806-yilda Britaniya Şarqiy Hindiston kompaniyasi ma'murlarni tayyorlaş va imtihon qiliş uçun kollej oçdi; Hindiston «civil service»i uçun imtihonlar 1829-yilda joriy etildi. 1854-yilgi Nortkot—Trevelyan hisoboti tanlov imtihoni asosida meritokratik işga olişni, umumiy ta'limni, lavozim darajalarini va yutuqqa köra kötarilişni tavsiya etdi; 1855-yilda Fuqarolik xizmati komissiyasi tuzildi. Xuddi şu model 1858-yildan Britaniya Hindistonida joriy etildi. AQShda zamonaviy davlat xizmatini Pendleton qonuni yaratdi, 20-asr boşiga kelib deyarli barça Ğarb hukumatlari şunga öxşaş islohotlar ötkazdi. Xitoyda Song sulolasi davrida (960–1279) tanlov imtihonlari işga oliş va kötariliş asosi sifatida standartlaştirilgan.

Manbalarda mazkur kasbning ta'lim talablari töliq yoritilmagan. Faqat quyidagilar ma'lum: Nortkot—Trevelyan hisoboti nomzodlar bölimlararo ötişga imkon beradigan mustahkam umumiy ta'limga ega bölişini tavsiya etgan; Braziliyada doimiy davlat xizmatçilari taşqaridan faqat oçiq tanlov imtihonlari (concurso público) orqali olinadi, u odatda yozma sinovdan iborat, ba'zi lavozimlarda jismoniy yoki oğzaki sinovlar ham ötkaziladi.