Biografiya

Biografiya (qadimgi yunonça: βίος — hayot va γράφω — tasvirlaş) — inson hayotining batafsil tavsifi, tarjimai holi. Turli vositalardagi şunday asarlar — adabiyotdan kinogaça — biografiya deb ataladigan janrni taşkil etadi.

Biografiya ta'lim, iş, munosabatlar va ölim kabi asosiy faktlar bilan çeklanmaydi; u insonning hayotiy voqealarni boşdan keçirişini ham aks ettiradi. Profil yoki rezyumedan farqli ölaroq, biografiya şaxsning hayot hikoyasini beradi, hayotining turli tomonlarini, jumladan şaxsiy tajribasining yaqin tafsilotlarini ajratib körsatadi va şaxs xarakterining tahlilini öz içiga olişi mumkin.

Biografik asarlar odatda badiiy bölmagan adabiyotga kiradi, ammo inson hayotini tasvirlaş uçun badiiy adabiyotdan ham foydalanilişi mumkin. Biografiya hayotni boşqa kişilar yozgan yoki şaxsning özi yozgan (avtobiografiya) bölişi mumkin. Rasmiy (avtorizatsiyalangan) biografiya şaxsning yoki uning merosxörlarining ruxsati va hamkorligi bilan yoziladi; ruxsatsiz biografiya esa bunday ruxsat yoki iştiroksiz yoziladi. Çuqur biografik yoritişning bir şakli «legacy writing» deb ataladi.

Rus Vikipediyasiga köra, biografiya şaxsning tarixiy, milliy va ijtimoiy şartliligi doirasida psixologik turini aniqlaşga imkon beruvçi birlamçi sotsiologik ma'lumot manbaidir.

Dastlab biografik yozuvlar tarixning tarkibiy qismi, tarixiy ahamiyatga ega muayyan şaxsga bağişlangan bölim sifatida qaralgan. Mustaqil janr sifatida biografiya 18-asrda şakllana boşlagan va 20-asr boşiga kelib hozirgi körinişiga yetgan.

Ingliz Vikipediyasida biografiya tarixdagi eng qadimgi adabiy janr deb ta'riflanadi. Misrşunos Miriam Lixtxaymga köra, yozuv adabiyot sari dastlabki qadamlarini xususiy maqbaralardagi dafn bitiklari doirasida qöygan: ular yuqori lavozimli amaldorlarning faoliyatini bayon qiluvçi esdalik matnlari edi. Eng qadimgi biografik matnlar miloddan avvalgi 26-asrga tegişli.

Antik davrda Ksenofont (taxminan miloddan avvalgi 430–355/354) Fors davlati asosçisi Kir haqida biografiya yozgan. Rim biograflaridan biri Kornelius Nepos «Excellentium Imperatorum Vitae» asarini miloddan avvalgi 44-yilda naşr etgan. Plutarx yunon tilida «Qiyosiy hayotnomalar»ni (taxminan milodiy 80-yil) yozgan; unda maşhur yunonlar maşhur rimliklar bilan juftlab berilgan, asardan ellikka yaqin biografiya saqlanib qolgan. Svetoniyning «De vita Caesarum» asari taxminan milodiy 121-yilda yozilgan.

Ilk örta asrlarda Yevropada biografiyalarni asosan rohiblar va ruhoniylar yozgan; ularning qahramonlari avliyolar, şahidlar, papalar va çerkov otalari edi. Dunyoviy namunalardan biri — saroy xizmatçisi Eynxard yozgan Karl Buyuk hayotnomasi. Ğarbiy Hindistonda jayn olimlari 13-asrdan boşlab «prabandha» deb ataluvçi yarim tarixiy biografik hikoyalarni yozgan. Örta asr islom sivilizatsiyasida (taxminan 750–1258) Muhammad alayhissalom va islom tarixidagi boşqa muhim şaxslarning biografiyalari yozila boşlagan; 9-asrdan maşhur islom şaxslari haqidagi biografik luğatlar paydo bölgan, ularning dastlabkilaridan biri — Ibn Sa'dning «Katta tabaqotlar kitobi».

Örta asrlarning oxirida Yevropada şohlar, ritsarlar haqidagi biografiyalar paydo böldi. Uyğoniş davrida gumanizm ta'sirida rassomlar va şoirlar kabi dunyoviy qahramonlarga e'tibor kuçaydi. Jorjo Vazarining «Rassomlar hayoti» (1550) asari dunyoviy hayotga bağişlangan muhim biografiya böldi. Bosmaxona va savodxonlikning ortişi ham muhim omil bölgan.

Jeyms Bosuellning «Samyuel Jonson hayoti» (1791) asari ilk zamonaviy biografiya hisoblanadi. U arxiv işlari, guvohlar xotirasi va suhbatlarga tayangan. 19-asrda biografik yozuv asosan sustlaşdi, köp hollarda marhumni uluğlovçi usulga qaytildi, biroq öquvçilar sonining oşişi bilan naşr etilgan biografiyalar soni tez ösdi. 20-asr boşida psixologiya va sotsiologiya ta'sirida biografiyalarda bolalik va öspirinlik davriga e'tibor kuçaydi. Lyuton Streyçining «Eminent Victorians» (1918) asori biografik yozuvni yangiladi; 1920–1930-yillarda unga taqlid qiluvçi maktab şakllandi.

• Plutarx, «Qiyosiy hayotnomalar» (taxminan milodiy 80-yil).
• Svetoniy, «De vita Caesarum» (taxminan milodiy 121-yil).
• Ibn Sa'd, «Katta tabaqotlar kitobi».
• Jorjo Vazari, «Rassomlar hayoti» (1550).
• Jeyms Bosuell, «Samyuel Jonson hayoti» (1791).
• Lyuton Streyçi, «Eminent Victorians» (1918).