Bozo

Bozo — Malida Niger daryosi böylab yaşovçi bozo xalqining tili. U mande tillariga mansub bölib, bir qança dialektlardan iborat klaster hisoblanadi.

Bozo Niger-Kongo oilasining mande tarmoğiga, uning şimoli-ğarbiy tarmoqçasiga kiradi. Eng yaqin qarindoş tili — soninke. Bozo dialektlar klasteri sifatida qaraladi, içki xilma-xilligi katta. Ethnologue adabiyot materiallariga bölgan ehtiyoj asosida tört tilni ajratadi.

Ingliz tilidagi maqolaga köra klaster quyidagi turlarga bölinadi:

• hainyaxo (kelengaxo) — bir neça ming kişi, Mali;
• tiɛma cɛwɛ — 1991-yilda 2500 kişi, Mali;
• tiéyaxo (tigemaxo) — bir neça ming kişi, Mali va Burkina-Faso;
• sorogaama (jenaama, sorko) — 2005-yilda 200 ming kişi, Mali, Nigeriya va Kot-d'Ivuar.

Rus tilidagi maqolada dialektlar nomi tiyeyaxo, kelenga, tiyemakeve va jenaama deb berilgan.

Bozo xalqi Niger daryosining Içki delta qismida, asosan örta deltada, irmoqlari böylarida hamda Bani daryosi yonida yaşaydi. Baliq ovlaş maqsadida köp bozolar daryo va töğonlari bor boşqa Ğarbiy Afrika mamlakatlarida ham istiqomat qiladi. Ingliz tilidagi maqolada Nigeriya, Burkina-Faso va Kot-d'Ivuar tilga olingan. Nigeriyada jenaama/sorogama dialekti odatda sorko deyiladi; u Niger, Kebbi va Kvara (Kainji köli) ştatlarida qöllanadi.

Bozo xalqi soni 2000-yilgi röyxatga köra taxminan 132 100 kişi. Jenaama dialekti markaziy va eng keng tarqalgani hisoblanadi; rus tilidagi maqolada uning sözlaşuvçilari taxminan 300 ming deyilgan, boşqa dialektlarda esa har birida bir neça ming kişi. Ingliz tilidagi maqolada esa 2005-yilda 200 ming kişi körsatilgan. Dialektlarning hayotiyligi barqaror deb baholanadi, bolalar tilni örganadi. Bozolar köpinça bambara, fula yoki ğarbiy songay kabi mintaqaviy tillarni ham biladi.

Uzun unli harfni ikki marta yoziş bilan beriladi: aa, ee, ɛɛ, ii, oo, ɔɔ, uu. Burun unlilari harfdan keyin n qöyiş bilan ifodalanadi: an, en, ɛn, in, on, ɔn, un.

Bozo tonli til: ingliz tilidagi maqolada uçta leksik ton, rus tilidagi maqolada yuqori (H), örta (M) va past (L) tonlar qayd etilgan. Til analitik va izolyatsiyalovçi, biroq agglyutinatsiya unsurlari bor: köplik yē qöşimçasi bilan hosil qilinadi. Kelişiklar yöq, asosiy söz tartibi — ega–töldiruvçi–kesim (SOV), bu Niger-Kongo tillarining köpçiligiga xos SVO tartibidan farq qiladi.

Tilda tē va nē dative old kömakçilari hamda nī vosita (instrumental) kömakçisi mavjud. Tē “aytmoq”, “bermoq” fe'llari bilan adresat va oluvçini bildiradi, nē ham “bermoq” fe'li bilan qöllanadi. Nī vosita yoki material qöllanişini hamda harakat tarzini ifodalaydi.