Hassaniya Arabic

Hassaniya arab tili (arabça: حسّانية, Ḥassāniyya; Klam El Bithan, Hassani, Maure nomlari bilan ham ataladi) — Mavritaniya arablari, Mali arablari va sahraviylar gapiradigan magrib arab tilining bir körinişi.

Hassaniya arab tilining magrib navlariga kiradi. Inglizça Vikipediyada u aniq ğarbiy lahja deb ta'riflangan, biroq boşqa magrib navlaridan nisbatan uzoq turişi aytilgan. Joylaşuvi tufayli unga zenaga berber tili va pulaar tili ta'sir qilgan. Hassaniyaning bir neça lahjasi bor, ular asosan talaffuzda farqlanadi. G. S. Colin fikriça, Rio-de-Oro va Timbuktu oraliğida sözlaşiladigan hassaniyada janubiy arab tilining izlari saqlangan.

Hassaniya Mavritaniya va Ğarbiy Sahroda, şuningdek Mali, Niger, Jazoir va Senegalda tarqalgan; rus tilidagi Vikipediyada Senegalda u milliy til maqomiga ega ekani aytilgan. Inglizça Vikipediyada tarqaliş hududlari qatoriga Marokaş va Burkina-Faso ham kiritilgan.

Sözlaşuvçilar soni haqidagi ma'lumotlar farqlanadi: rus tilidagi Vikipediya 3,5 mln dan ortiq (ularning taxminan 3 mlni Mavritaniyada) deb yozadi; inglizça Vikipediya Ethnologue ma'lumotiga tayanib taxminan 3 mln deydi. Ethnologue böyiça taqsimot: Mavritaniya — 2 770 000 (2006), Ğarbiy Sahro va Marokaş janubidagi Tekna hududi — 200 000+ (1995), Mali — 175 800–210 000 (2000), Senegal — 162 000 (2015), Jazoir — 150 000 (1985), Liviya — 40 000 (1985), Niger — 10 000 (1998), Burkina-Faso — 4000 (2020).

Ğarbiy Sahroda hassaniya, zamonaviy standart arab tili va ispan tili örtasida, qolgan hududlarda esa fransuz tili bilan kod almaştiriş keng tarqalgan. Hassaniyada RASD TV telekanali eşittiriş olib boradi.

Hassaniya odatda arab yozuvida yoziladi. Senegalda 2005-yil 21-oktabrdagi 2005–980-sonli farmon bilan lotin yozuviga asoslangan alifbo tasdiqlangan.

Inglizça Vikipediyaga köra, hassaniya Yaman kelib çiqişiga ega Beni Hassan badaviy qabilalari tili bölib, ular 15–17-asrlarda Mavritaniya va Ğarbiy Sahroning köp qismida öz hokimiyatini örnatgan. Rus tilidagi Vikipediya esa 14–15-asrlarda hozirgi Mavritaniya hududiga makil arab qabilalari bostirib kirganini yozadi. Ular sanhaja berberlari ustidan hukmronlik örnatgan, asosiy diniy va siyosiy markaz Şingetti vohasi bölgan. Aynan şu davrda hassaniya keng tarqalib, berber tillarini hudud böyiça deyarli butunlay siqib çiqargan. Hassaniya Şingetti atrofidagi zamonaviygaça davr hududida sözlaşilgan til bölgan.

Fonologik tizimi bir vaqtning özida konservativ va yangilikka boy. Klassik arab tilining barça fonemalari mavjud (/dˤ/ va /ðˤ/ qöşilib /ðˤ/ bölgan), şuningdek köplab yangi fonemalar bor. Boşqa badaviy lahjalardagi kabi klassik /q/ asosan /ɡ/ ga mos keladi, ammo ba'zi sözlarda saqlanadi (/mqass/ «qayçi»). Tişlararo /θ/ va /ð/ saqlangan, ج tovuşi /ʒ/ sifatida talaffuz qilinadi.

Undoş fonemalar soni 31 ta, çekka holatlar bilan 43 ta. Zenaga berber tilidan /zˤ/, Niger–Kongo tillaridan /c ɟ ɲ/ qatori özlaşgan. Unlilar: çöziq /aː iː uː/ va qisqa /a i u ə/. Boşqa magrib lahjalaridagi kabi oçiq böğinlarda qisqa unlilar odatda tuşib qoladi: */ka.ta.ba/ > /ktəb/ «u yozdi».