Nauruan

Nauruan (öz nomi — dorerin Naoero) — austroneziya tillari oilasiga kiruvçi mikroneziya tili. U Nauruda rasmiy til hisoblanadi va ingliz tili bilan birga qöllanadi, şuningdek nauruliklarning ona tilidir.

Nauruan austroneziya oilasining mikroneziya guruhiga kiritiladi, ammo unda markaziy-şarqiy malayya-polineziya tillarining kuçli ta'siri seziladi. Boşqa mikroneziya tillari bilan ayrim xususiyatlari umumiy: otlarning murakkab sinflar tizimi va köp sanoq sözlar, murakkab olmoşlar tizimi hamda dunyo tillarida kam uçraydigan tovuşlar.

Nauruanning boşqa mikroneziya tillariga munosabati hamon noaniq; tadqiqotçilar uning mikroneziya guruhidagi örnini «muammoli» deb ta'riflaydi. Isidor Dayen 1965-yilgi tasnifida uni oilaning heç bir şoxiga kiritmagan. Mark (1975) va Frederik Jekson (1986) uni yadroviy mikroneziya guruhidan taşqarida deb hisoblab, pramikroneziya tilidan kelib çiqmagan, degan. Kevin Xyuz esa 2020-yilda nauruanni yadroviy mikroneziya tili deb hisoblaşga tösiq yöqligini aniqlagan. Ma'lumotlar kamligi sababli aniq tasnif imkonsiz.

2021-yilgi ma'lumotga köra, Nauru aholisining aksariyati (11 680 kişidan 9784 nafari) nauruanda gaplaşadi, deyarli hammasi ikki tillidir. 2007-yilda sözlaşuvçilar soni 6000 kişi deb baholangan. 2011-yilgi röyxatga olişda aholining 95 foizi (7941 kişi) nauruandan, 66 foizi inglizçadan foydalangan; uyda 93 foiz nauruanda, 2 foiz inglizçada gaplaşgan. 2021-yilda nauruanda gapiruvçi 9784 kişidan 5009 nafari tilda erkin yoziş va öqişini bildirgan. Avstraliya va Yangi Zelandiyadagi nauruliklar diasporasi ham bu tilda gaplaşadi. Nauruda yaşovçi kiribati, tuvalu, kosrae va marşall tillari vakillari nauruanni ikkinçi til sifatida qöllaydi.

YuNESKO tilning saqlaniş darajasini «yöqolib ketiş xavfi bor» deb baholagan. Ingliz tili kundalik hayotda va maktablarda keng qöllanadi, nauruanda öquv materiallari deyarli yöq, yangiliklar, gazeta va televideniye ham inglizça. Tilni rivojlantiriş bilan hukumat qoşidagi «Til bölimi» şuğullanadi.

Nauruan yozuvi lotin alifbosiga asoslangan, ammo yagona umumqabul qilingan imlo yöq. Dastlabki yozuv tizimida 17 harf (5 unli va 12 undoş) bölgan. Filipp Delaport 1907-yilgi luğatida 32 harfli alifbodan foydalangan, Alois Kayzer 1937-yilgi darsligida 17 harfli alifbodan foydalangan. Xorijiy tillar ta'sirida yangi harflar qöşilgan, ayrim unlilar uçun tilda (~) belgisi qöllangan.

1938-yilda til qömitasi imloni isloh qilişni tavsiya etgan: tilda örniga sirkumfleks kiritiş, «ñ» örniga «ng», «bu» va «qu» örniga «bw» va «kw» yoziş va boşqalar. Islohotlar qisman amalga oşgan. Hozir 30 ta lotin harfidan foydalaniladi. 1990-yillarning oxirida ham imlo yagona emas edi: Nauruan til kengaşi luğatning ikki xil imlodagi nusxasini tayyorlagan — biri Delaportning protestant tarjimasi, ikkinçisi katoliklar (Kayzer) imlosiga asoslangan.

Yozuv Nauruga 19-asrda xristian missionerlari orqali kirib kelgan. Nemis missioneri Filipp Delaport 1899-yilda tilni alifbolaştirişni boşlagan; u Yangi Ahd va boşqa diniy matnlarni tarjima qilgan. 1900-yilda birinçi öquv qöllanmalar çop etilgan, 1906-yilda «Toranab in Bibel» nomli birinçi bosma kitob 400 nusxada naşr qilingan. Yangi Ahd tarjimasi 1907-yilda tugallanib, Injilning töliq tarjimasi 1918-yilda naşr etilgan. 1907-yilda Delaport nemisça-nauruança luğat tuzgan (taxminan 1650 nemis sözi). Alois Kayzer yangi grammatika ustida işlab, uni 1936-yilda yakunlagan. Hukumat 1937-yilda inglizça-nauruança luğat tuzgan va u 1953-yilda bosilgan. 2009-yilda hukumat luğatni 2015-yilgaça tugallaş niyatini bildirgan.

Nemis mustamlakasigaça (1888) şevalar xilma-xil bölgan; luğatlar va tarjimalar ta'sirida ular yagona tilga qöşilgan. Hozir ham Yaren hududida bir oz farq qiluvçi şevadan foydalaniladi.

Nauruan asosan analitik til. Unda 6 unli tovuş ajratiladi, bu mikroneziya tillari orasida eng kam son. Otlar sinflarga bölinadi, har bir sinfning öz noaniqlik artikli bor. Ot jins, kelişik va son böyiça özgarmaydi; bular yordamçi sözlar bilan ifodalanadi. Fe'lda hozirgi va ötgan zamon odatda farqlanmaydi. Şaxs olmoşlarida birlik, ikkilik, uçlik va köplik sonlari bor, «biz» olmoşi inklyuziv va eksklyuziv şaklga ega. Leksikada nemis tilidan (masalan, Montag, Schlange) va ingliz tilidan özlaşmalar bor.