Hojimuqon

Hojimuqon (Qajymuqan Munaytpasov; asl ismi Muqon Mungaytpasov) — qozoq polvoni va sirk artisti. U professional kuraşçilar orasida yunon-rum kuraşi böyiça jahon çempioni bölgan.

Uzbekça Vikipediyaga köra, Hojimuqon 1871-yilda hozirgi Oqmöla viloyatidagi Qorayetgel qişloğida tuğilgan, 1948-yil 8-dekabrda Janubiy Qozoğiston viloyatining Aris qişloğida vafot etgan. Rus va ingliz Vikipediyalarida esa tuğilgan joyi Qoraotkel (Oqmöla viloyati) deb yozilgan, tuğilgan sanasi 1871-yil 7-aprel, vafoti 1948-yil 12-avgust deb körsatilgan; rus manbasida vafot joyi Lenin tuvi kolxozi deyilgan. Rus Vikipediyasi tuğilgan sana pasport ma'lumotlariga asoslanişini, bu borada boşqa fikrlar ham borligini qayd etadi. Bu manbada 1871-yilda tuğilgan bölsa, 20 yoşidan 34–35 yoşigaça nima bilan şuğullangani ma'lum emasligi, ehtimol u 1883-yilda tuğilgan bölişi mumkinligi ham aytiladi.

Rus manbasiga köra, u qipçoq qabilasining oltibas uruğidan çiqqan. Otasi Munaytpas va bobosi Yernak kuçli polvonlar bölgan; Hojimuqon milliy qozoqça kuraşni bobosidan örgangan. U yoşligida boylarning qöylarini boqqan, oğir mehnat qilgan.

Töy kuraşlarida çiniqqan Hojimuqon 1901-yilda Omsk sirkida professional kuraşçi bilan ilk bor bellaşgan. Rus manbasiga köra, u Andrey Zlobin bilan uçraşuvda mağlub bölgan; Zlobin unga kuraşni kasb qilib tanlaşni maslahat bergan. Lebedev maktabida 1903–1904-yillarda öqiganligi haqidagi gap rus manbasida işonçsiz, afişaga moslaştirilgan rivoyatga öxşaydi, deb baholanadi.

Uzbekça manbaga köra, u Peterburgga taklif etilgan va 2 yil yunon-rum kuraşi ustalari bilan şuğullangan; 1904-yilda Parijdagi xalqaro musobaqada ğolib çiqib tanilgan. Hojimuqon jahon çempioni bölgan yillar manbalarda har xil: uzbekça maqolada 1909 (Riga) va 1911 (Varşava), rus maqolada 1909, 1911, 1913 va 1914, ingliz maqolada 1909, 1911, 1913–1914 deyilgan. Rus maqolasida 1909-yilgi çempionat Gyoteborgda, 1911-yilgi Varşavada ötgani yoziladi.

Rus manbasiga köra, u xalqaro musobaqalarda Yamagata Muxanura nomi bilan Mançjuriya nomidan çiqqan, “Qora Ivan” laqabi bilan ham maşhur bölgan, 1912-yilda haj qilgaç, ismiga “Hoji” qöşilgan. 1910-yilda Buenos-Ayresda oltin medal olgani rus va ingliz manbalarida qayd etilgan. Uzbekça manbada u Vengriya, Germaniya, Polşa, Fransiya, Afğoniston, Xitoy kabi mamlakatlardagi musobaqalarda qatnaşib, 48 ta medal olgani aytiladi; rus manbasida taxminan ellikta medal, ingliz manbasida 54 mamlakatda kuraşgani yoziladi.

U Özbekistonda ham bölgan: 1926-yilda Toşkentda rus polvoni K. Buldni yengan. 1927-yilda unga “Qozoq ölkasining qahramoni” faxriy unvoni berilgan.

Ikkinçi jahon uruşi davrida u şahar va qişloqlarda polvonlik tomoşalari körsatib töplagan mablağni harbiy samolyot yasaş uçun topşirgan. Ingliz manbasiga köra, 100 000 rubldan ortiq mablağ yiğilgan va Po-2 samolyoti Qizil Armiyaga berilgan; rus manbasida samolyot Amangeldi Imanov nomi bilan atalgani aytiladi. Rus manbasi uni Qozoğistondagi birinçi professional teatrni taşkil etganlardan biri sifatida, ingliz manbasi esa 1925-yilda Qizilordada milliy teatr asosçilaridan biri sifatida eslatadi.

Ördaboşi tumani markazida Hojimuqon muzeyi bor; u 2001-yilda oçilgan.