Standard Chinese

Standart xitoy tili (soddalaştirilgan xitoyça: 现代标准汉语, pinyin: Xiàndài biāozhǔn hànyǔ) — mandarin xitoy tilining zamonaviy me'yorlaştirilgan şakli bölib, asosan Pekin şevasiga tayanadi. Kundalik nutqda uni köpinça oddiygina «mandarin» deb ham ataydilar.

Standart xitoy tili — mandarin xitoy tilining standartlaştirilgan şakli. U plitsentrik til hisoblanadi: Xitoy materigi, Tayvan va Singapurda mahalliy farqlari bor, ular asosan talaffuz va leksikada körinadi. Tilşunoslar uni «Standart şimoliy mandarin» yoki «Standart Pekin mandarini» deb ham atagan.

Xitoy materigida til köpinça putonghua («umumiy til»), Tayvanda guoyu («milliy til») deb ataladi. Huayu atamasi 1960-yillar örtasigaça xitoy xalqi orasidagi barça til turlarini bildirgan; keyinçalik aynan standart xitoy tiliga nisbatan qöllana boşladi va asosan Singapur, Malayziya, Indoneziya va Filippinda işlatiladi. Hanyu («xan tili») xitoy tilining barça oğzaki turlarini, zhongwen esa yozma xitoy tilini bildiradi.

Guoyu sözi dastlab Qing sulolasining oxirida mançjur tiliga nisbatan işlatilgan. Til turi sifatidagi ma'nosi 20-asr boşida Yaponiyadan olingan (yaponça kokugo). Putonghua atamasi 1906 yilda Çju Venxiongning yozuvlarida uçraydi. Uni tanlaş aza'lliklarga majburan ommaviy til örgatiş taassurotini yumşatiş uçun bölgan; bunday xavotirni 1931 yilda kommunistik yetakçi Çu Çyubay bildirgan, 1955 yilda esa Kommunistik partiya bu atamani qabul qilgan. 2000 yildan Xitoy hukumati «Umummamlakat umumiy oğzaki va yozma tili» (国家通用语言文字) atamasini ham işlatadi.

Standart xitoy tili Xitoy Xalq Respublikasining rasmiy lingua francasi, Birlaşgan Millatlar Taşkilotining oltita rasmiy tilidan biri, Tayvanning milliy tillaridan biri va Singapurning törtta rasmiy tilidan biridir. Xitoy materigi va Tayvanda u aksariyat rasmiy sohalarda, ommaviy axborot vositalari va ta'lim tizimida qöllanadi, şu sababli köpçilik aholi unda gaplaşadi, garçi köpinça mintaqaviy yoki şaxsiy öziga xosliklar bilan.

Xitoy Ta'lim vazirligining 2007 yilgi sörovi aholining 53,06 foizi standart xitoy tilida samarali muloqot qila olişini körsatgan; 2020 yilga kelib bu körsatkiç 80 foizdan oşgan.

Tayvanda 2017 va 2018 yillarda qabul qilingan ikki qonun formoz tillari va hakka tilini standart xitoy tili bilan bir qatorda «mamlakat tillari» sifatida tan oldi. Şundan beri guoyu tuşunçasini faqat standart xitoy tili emas, barça «mamlakat tillarini» qamrab oladigan qilib qayta belgilaşga urinişlar bor.

Xitoy tili tarix davomida katta şevaviy xilma-xillikka ega bölgan, biroq sulolaviy davlatlar hududida nufuzli şevalar va umumiy muloqot tillari ham bölgan. Konfutsiy yayan deb atalgan şevadan foydalangan deb taxmin qilinadi; Xan davri matnlarida tongyu («umumiy til») tilga olinadi. Ziyolilar uçun til yozma şaklda, klassik xitoy tilida (adabiy xitoy tilida) birlaşgan.

Ming (1368–1644) va Qing (1644–1912) sulolalarida saroyda qöllangan umumiy til guanhua («amaldorlar tili») deb atalgan. «Mandarin» sözi portugalça mandarim orqali sanskritça mantrin («vazir») sözidan kelib çiqqan. 17-asrda davlat amaldorlar nutqini yagona me'yorga keltiriş uçun talaffuz akademiyalarini taşkil etgan, ammo bu urinişlar kam natija bergan. 19-asrgaça umumiy til Nankin şevasiga asoslangan, keyinçalik Pekin şevasi ta'siri kuçaygan. 1909 yilda Qing ta'lim vazirligi imperator mandarinini guoyu — «milliy til» deb e'lon qilgan.

1912 yilda Xitoy Respublikasi taşkil topgaç, umumiy milliy tilni joriy etiş muvaffaqiyatliroq böldi. 1919 yilda naşr etilgan «Milliy talaffuz luğati» heç bir mavjud nutqqa mos kelmaydigan aralaş talaffuzni belgilagan. Keyinçalik komissiya Pekin şevasini asos qilib oldi; 1932 yilda çiqqan «Kundalik milliy talaffuz luğati» barça belgilar talaffuzini Pekin şevasiga keltirdi. Boşqa şevalar unsurlari istisno sifatida saqlanib qolgan.

Fuqarolar uruşidan keyin XXR standartlaştirişni davom ettirib, 1955 yilda rasmiy ravişda guoyu örniga putonghua atamasini qölladi; Tayvanda guoyu saqlandi. Ikki şakl, ayniqsa yangi leksikada, ozroq talaffuzda ajrala boşladi. 1956 yilda XXR standart tilni «talaffuz me'yori Pekin fonologik tizimi, asos şevasi şimoliy şevalar, grammatik me'yori namunali zamonaviy yozma xalq tilidagi asarlar bölgan zamonaviy xitoy tilining standart şakli» deb belgiladi. Pekin şevasining köça leksikasi köp qismi standartga kirmaydi.

Boşqa sinit tillari kabi standart xitoy tili analitik til bölib, sözlarining aksariyati qöşma sözlardir. Unda beşta fonemik ton (törtta klassik va bitta neytral ton) bor, gap mavzu-ustun tuzilişga ega va söz tartibi ega–kesim–töldiruvçi (SVO). Xitoy tilining boşqa turlari bilan soliştirganda tonlari, unlilari va söz oxiridagi undoşlari kamroq, boşlanğiç undoşlari esa köproq.

Fan, huquq va davlat boşqaruvi kabi texnik sohalarda xitoy tillarining luğati bir-biriga juda yaqin; şu sababli standart tilning köp leksikasi barça xitoy tillariga umumiydir.