McDonald's

McDonald's — Amerika korporatsiyasi, dunyodagi eng yirik fastfud restoranlar tarmoği. Tarmoq asosan françayzing tizimida işlaydi.

Tarmoq 1940-yilda Riçard va Maurice McDonald aka-ukalar tomonidan AQShning Kaliforniya ştatidagi San-Bernardino şahrida restoran sifatida oçilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada birinçi restoran 1940-yil 15-mayda oçilgani aytiladi. 1948-yilda aka-ukalar «Speedee Service System» tizimini joriy etdi: menyu töqqiz taomgaça qisqartirilib, qoğoz öramlar va stakanlar qöllanildi. Tarmoqning «Golden Arches» (oltin arklar) dizayni 1953-yilda paydo bölgan, 1962-yildan esa u umumiy ramzga aylangan. Bolalarni jalb qiliş uçun 1963-yilda Ronald McDonald qahramoni kiritildi.

Biznesmen Ray Kroc 1955-yilda françayza agenti sifatida qöşilib, Illinois ştatining Des-Pleyns şahrida restoran oçdi. 1961-yilda u aka-ukalarning uluşini 2,7 million dollarga sotib oldi. 1965-yilda kompaniya aksiyalari Nyu-York fond birjasiga çiqarildi. Birinçi xorijiy restoran 1967-yilda Kanadada oçilgan. «Big Mac» 1968-yilda taqdim etildi, «Happy Meal» bolalar töplamlari 1979-yildan sotila boşlandi. 1990-yil 31-yanvarda Moskvada SSSRdagi birinçi restoran oçildi. 2022-yilda kompaniya Rossiyadagi faoliyatini töxtatib, biznesni sotdi.

Menyuning asosini gamburger va kartoşka fri taşkil qiladi. Şuningdek, tovuq taomlari, nonuşta mahsulotlari, gazli içimliklar, kofe, desertlar va mahalliy bozorga moslangan taomlar sotiladi. Hindistonda mol göşti taqiqi sababli menyu moslaştirilgan, Indoneziyada «McRice», Singapur va Yaponiyada qisqiçbaqali burger sotiladi. 2020-yil noyabrida ösimlik asosidagi «McPlant» burgeri e'lon qilindi.

Daromad kompaniya restoranlaridagi savdodan hamda françayzilar tölaydigan ijara, royalti va tölovlardan şakllanadi. Maşinadan tuşmay xizmat oliş («McDrive») 1975-yilda Arizonaning Sierra-Vista şahrida joriy etilgan. «McCafé» kofexona konsepsiyasi 1993-yilda Melburnda boşlangan.

• 2018-yilda 100 dan ortiq mamlakat va hududda 37 855 ta restoran; har kuni 69 milliondan ortiq mijozga xizmat körsatilgan (1-material).
• 2022-yil oxirida 100 mamlakatda 40 275 ta restoran, ularning 95 foizi françayzing asosida; tizim aylanmasi 118,2 mlrd dollar (2-material).
• 2025-yil oxirida 45 356 ta restoran (3-material); rus tilidagi Vikipediyada 44 000 dan ortiq deyilgan.
• Françayzing daromadi umumiy aylanmaning taxminan 7,8 foizini taşkil etadi (2-material).

Ray Kroc 1955–1977-yillarda direktorlar kengaşi raisi bölgan. Enrique Hernandez ml. 2016-yildan kengaş mustaqil raisi, Chris Kempczinski esa 2019-yil noyabridan prezident va boş direktor. Undan oldin, 2015–2019-yillarda, Steve Easterbrook rahbar bölgan. 2019-yilda aksiyalarning 54,3 foizi kompaniyaning öz xazinasida saqlangan; qolgani asosan institutsional investorlarda, eng yirigi The Vanguard Group (8,51 foiz). Bölinmalar geografik asosda tuzilgan: AQSH, rivojlangan bozorlar va rivojlanayotgan bozorlar.