Caterpillar Inc.

Caterpillar Inc. (qisqaça CAT) — quriliş, konçilik va boşqa muhandislik uskunalari işlab çiqaruvçi amerikalik kompaniya. Ingliz tilidagi Vikipediyada u dunyodagi eng yirik quriliş texnikasi işlab çiqaruvçisi sifatida ta'riflanadi. Kompaniya mahsulotlari “Caterpillar Yellow” rangi va “CAT” logotipi bilan ajralib turadi.

Kompaniyaning boş salafi sifatida rus tilidagi Vikipediya 1883-yilda Kaliforniyada aka-uka Çarlz Genri va Benjamin Holtlar asos solgan Stockton Wheel Company'ni körsatadi. Ingliz tilidagi Vikipediya esa kompaniya ildizlarini Holt Manufacturing Company'ning 1890-yildagi buğ traktorlariga boğlaydi.

1904-yil 24-noyabrda Benjamin Holt ğildiraklar örniga zanjirga mahkamlangan yoğoç izlar örnatilgan traktorni Roberts orolidagi botqoq yerda muvaffaqiyatli sinab kördi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1904-yilda kompaniya özining birinçi tijoriy jihatdan muvaffaqiyatli zanjirli traktorini çiqardi va u Caterpillar (inglizça «caterpillar» — «tırtıl») markasi ostida sotila boşladi. Nomning kelib çiqişi haqida ingliz tilidagi Vikipediya ikki taxminni keltiradi: kompaniya fotografi Çarles Clements izlarning harakati tırtılga öxşaşini aytgan; ayrim manbalar esa nomni 1907-yilda Hornsby traktori sinovlarini körgan britaniyalik askarlarga boğlaydi. Holt zanjirli traktor uçun amaliy uzluksiz iz böyiça birinçi patentni 1907-yil 7-dekabrda oldi.

1909-yilda Illinoys ştatining Şarqiy Peoriya şahrida zavod sotib olindi. Ikki yildan keyin (ingliz Vikipediyasida — ikki yil ötib) unda 625 kişi işlab, traktorlar Kanada, Meksika va Argentinaga eksport qilinardi. Birinçi jahon uruşi davrida Holt traktorlari artilleriya va yuklarni taşişda işlatildi; ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, AQSh uruşga rasman kirişidan oldin ham Angliya, Fransiya va Rossiyaga 1200 ta traktor jönatilgan. Uruşdan keyin harbiy buyurtmalar töxtab, kompaniya qiyin ahvolga tuşdi; 1920-yil 5-dekabrda Benjamin Holt vafot etdi.

1925-yilda Holt kompaniyasi asosiy raqobatçisi C. L. Best bilan birlaşib, Caterpillar Tractor Company taşkil topdi. Kompaniya 1930-yilgaça San-Leandroda joylaşgan, keyin Peoriyaga köçirilgan (rus Vikipediyasida köçiriş 1930-yillar boşiga tegişli deyiladi). 1931-yildan dizel dvigatelli texnika çiqarila boşlandi. Ikkinçi jahon uruşida kompaniya harbiy şartnomalar hajmi böyiça 44-örinni egalladi. 1950-yilda Buyuk Britaniyada birinçi xorijiy filial oçildi, 1960-yilda Braziliyada, 1963-yilda Mitsubishi Heavy Industries bilan qöşma korxona orqali Yaponiyada işlab çiqariş boşlandi. 1986-yilda kompaniya nomi Caterpillar Inc. böldi. 1994-yilda 17 oylik rekord iş taşlaş boşlandi. 1998-yilda Perkins Engines sotib olindi, 2001-yilda qişloq xöjaligi texnikasi işlab çiqariş töxtatildi. 2008-yilda Lovat Inc. 49 mln dollarga, 2011-yilda Bucyrus International 8,8 mlrd dollarga sotib olindi.

Rossiyadagi Tosno zavodi 2000-yilda işga tuşdi. Rus Vikipediyasiga köra, kompaniya 2022-yil 10-martda Rossiyadagi faoliyatini töxtatdi; ingliz Vikipediyasiga köra, Tosnoda işlab çiqariş 2022-yil mayida töxtatilgan, 2023-yil noyabrda aktivlarni sotiş kelişuvi tuzilgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, kompaniya yer qaziş-taşiş texnikasi, quriliş uskunalari, dizel dvigatellar va energetika qurilmalari işlab çiqaradi. Asosiy bölinmalar:

• Quriliş sanoati — quriliş, örmon xöjaligi va infratuzilma uçun texnika (kiçik va örta samosvallar, traktorlar, ekskavatorlar).
• Qazib oliş sanoati — konçilik texnikasi (katta samosvallar, burğulaş qurilmalari, tunnel qaziş komplekslari).
• Energetika va transport — turbinalar, porşenli dvigatellar, dizel-elektr lokomotivlar va boşqa uskunalar.
• Moliyaviy xizmatlar — xaridorlar va dilerlarni kreditlaş va suğurtalaş.
• Boşqa — filtrlar, şinalar, moylaş materiallari kabi butlovçi qismlar.

Mahsulotlar Caterpillar, CAT, EMD, FG Wilson, MaK, MWM, Perkins, Progress Rail, SEM va Solar Turbines savdo markalari ostida sotiladi. Poyabzal, kiyim, soat, telefon kabi iste'mol tovarlarini kompaniya özi işlab çiqarmaydi, ular litsenziya olgan uçinçi kompaniyalar tomonidan çiqariladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, “Cat” telefon brendi 2012–2024-yillarda litsenziyalangan.

• Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 480 dan ortiq bölinma 50 mamlakatda joylaşgan.
• 2018-yilda bölinmalar aylanmasi: Quriliş sanoati — 23,2 mlrd dollar; Qazib oliş sanoati — 10,3 mlrd; Energetika va transport — 22,8 mlrd; Moliyaviy xizmatlar — 3,3 mlrd dollar.
• 2018-yilda hududlar böyiça aylanma: Şimoliy Amerika — 25,6 mlrd; Osiyo-Tinç okeani — 12,5 mlrd; Yevropa, Afrika, Yaqin Şarq va MDH — 11,9 mlrd; Lotin Amerikasi — 4,7 mlrd dollar.
• Çiqarilgan aksiyalar — 586 mln, şundan 71,5 %i institutsional investorlarga tegişli (2016-yil oxiri).
• Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 2025-yilda kompaniya Fortune 500 röyxatida 64-, Forbes Global 2000 röyxatida 118-örinni egallagan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Jeyms Amplbi III (D. James Umpleby III) 2017-yildan boş direktor, 2018-yildan direktorlar kengaşi raisi. 1986-yilda kompaniya Delaver ştatida röyxatdan ötgan korporatsiya sifatida qayta taşkil etilgan. Boş qarorgoh Peoriyadan 2017-yilda Dirfildga, 2022-yilda esa Texasning Irving şahriga köçirilgan. Kompaniya aksiyalari Dow Jones Industrial Average indeksiga kiradi.