Maori tili
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Maori tili (maoriyça: Te reo Māori, qisqaça te reo) — avstronez tillari oilasining polinez tillariga mansub til. U Yangi Zelandiyaning mahalliy aholisi — maorilarning milliy tili bölib, 1987-yildan mamlakatning rasmiy tillaridan biri hisoblanadi.
Tasnifi
13Maori tili avstronez tillari oilasiga kiradi va bu oilaning eng janubiy vakili hisoblanadi. Unga eng yaqin tillar — kuk orollari maorisi, tahiti, tuamotu va Fransuz Polineziyasidagi boşqa tillar. Ingliz tilidagi Vikipediyada unga yaqin til sifatida moriori tili ham tilga olingan; rus tilidagi Vikipediyada moriori maori lahjalaridan biri sifatida sanalişi aytilgan. Maori Gavayi, Tahiti va Samoa tillari bilan ham aloqador.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2006-yilda maori tilini Yangi Zelandiya aholisining taxminan 4 foizi (148 395 kişi) bilgan. 2018-yilgi aholi röyxatida 186 000 kişi tilni u yoki bu darajada bilişini bildirgan (ingliz tilidagi Vikipediyada taxminan 190 000 kişi, ya'ni aholining 4 foizi kundalik suhbat qura oladi deyilgan). 2015-yilda taxminan 50 000 kişi tilni yaxşi bilişini aytgan. Til Avstraliya, Buyuk Britaniya, AQSh va Kanadadagi maori diasporasida ham uçraydi.
Tilning kuçli lahjaviy bölinişi bor; lahjalar özaro tuşunarli. Ularni «ğarbiy» va «şarqiy» guruhlarga ajratişadi.
Maori tili 1987-yilgi Maori tili töğrisidagi qonun bilan Yangi Zelandiyaning uçta rasmiy tilidan biri böldi (qolganlari — ingliz va Yangi Zelandiya imo-işora tillari). Köpçilik davlat idoralarining ikki tilli nomlari bor. 2004-yildan davlat qisman maori tilida efirga beriladigan Maori Television telekanalini moliyalaştiradi.
Yozuvi
13Mustamlakaçilikkaça maori tilining yozuvi bölmagan. Lotin yozuvi 19-asrda missionerlar bilan hamkorlikda joriy etilgan: ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, yozma şakl 1817–1830-yillarda işlab çiqilgan. Hozirgi alifbo 15 harfdan iborat, ikki digraf (wh, ng) bor; unli uzunligi makron bilan belgilanadi.
Tarixi
13Maori tili Polineziyadan kelgan köçmançilar bilan Aotearoaga (hozirgi Yangi Zelandiya) olib kelingan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, ular eng keç 1350-yilga kelib joylaşgan bölişi mumkin; rus tilidagi Vikipediyada tilning tarixi 800–1000 yil deyilgan.
19-asrda maori tilida Injil tarjimalari, gazetalar çiqdi. 1847-yilgi Ta'lim farmoni va 1880-yilgi Mahalliy maktablar kodeksi ingliz tilini ustun qöydi, 20-asr boşida maktablarda maori tilida gapiriş taqiqlandi. Til sözlovçilari 1945-yildan keyin, maorilarning şaharlarga köçişi bilan keskin kamaydi. 1970-yillardan til tiklaniş harakati boşlandi; «til uyasi» usuli ham qöllangan. 1975-yildan har yili Maori tili haftaligi ötkaziladi.
Xususiyatlari
13Fonetikasi: 10 undoş va 5 unli fonema, unlilar uzun va qisqa böladi; böğin tuzilişi (C)V(V(V)), yopiq böğinlar yöq. Grammatikasi: tahliliy til, gapda zamon va köriniş zarraçalari muhim rol öynaydi. Söz tartibi odatda fe'l–ega–töldiruvçi (VSO). Majhul nisbat nutqda juda köp işlatiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Maori tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/198 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAMaori tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/198
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/198
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 7-mart 2023
214 ming kişi
+33,7 %2006-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.