Carolinian

Carolinian (karolin tili) — avstroneziya tillari oilasiga mansub til. U Karolin orollaridan kelib çiqqan, ammo Şimoliy Mariana orollarida sözlaşiladi.

Carolinian mikroneziya tillar guruhiga kiradi va ponape-truk kiçik guruhidagi tillar bilan yaqin qarindoş. Ayrim tadqiqotçilar uni çuuk tillari davomiyligining ğarbiy yarmiga kiritadi. Eng yaqin tili odatda satawal tili hisoblanadi.

Luğat jihatidan öxşaşlik: satawal tili bilan 95 %, woleai va pulawat tillari bilan 88 %, mortlok tili bilan 81 %, çuuk tili bilan 78 %, ulithi tili bilan 74 %. Inglizça manbaga köra, Carolinian woleai-mortlok tillari bilan polowat-pulusuk yoki satawal tillariga qaraganda köproq umumiylikka ega; polowat-pulusuk ta'siri satawal ta'siridan sal kuçliroq. Çuuk tillarining har biri boşqalari bilan taxminan 50 % luğat öxşaşligiga ega.

Tilda asosan karolinlar (avstroneziya xalqi) gapiradi. Rus tilidagi manbaga köra, u Şimoliy Mariana orollarida ingliz va çamorro tillari bilan bir qatorda rasmiy til; inglizça manbada u ingliz tili bilan birga rasmiy til deb körsatilgan. Karolinlarning aksariyati eng katta orol — Saypanda yaşaydi. Agrigan kabi juda kiçik orol faqat karolin tilida sözlaşuvçilar yaşaydigan joy sifatida qayd etilgan.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça. 1990-yil röyxatiga köra 3000 kişi gapirgan, hozir 5700 kişi deyiladi (rus manbasi). Inglizça manbada taxminan 3100 kişi körsatilgan. Til Xavf ostidagi tillar katalogida (ELCat) xavf ostidagi til sifatida belgilangan, biroq ma'lumotlar kam. Ingliz tili ta'sirida til tez özgarmoqda, Saypanda urf-odatdagi şaklda işonç bilan gapira oladigan karolin bolalari oz qolgan.

Hozirgi alifbo lotin yozuviga asoslangan va 31 harfdan iborat.

Inglizça manbada avvalgi imlolar tasvirlangan. Saypan karolinlarining aksariyati ikki yoki uç tilli bölgani uçun yozuvda xorijiy imlo tizimlari aks etgan. Xususan:

• bw, mw, pw undoşlari unli yumaloq bölmaganda köpinça ikki harfli birikma bilan yozilgan, yumaloq unlilar oldida va söz oxirida w yoki u belgilanmagan;
• qöş (geminat) undoşlar söz boşi va oxirida yozilmagan, ayrim hollarda söz örtasida yozilgan;
• tilning 9 ta unlisi lotin alifbosining 5 ta unli belgisi bilan ifodalangan, çöziq unlilar belgilanmagan;
• morfofonemik qonuniyatlar emas, yuza fonemalar yozilgan.

Manba buni çamorro yozuvi ta'siri bilan boğlaydi.

Karolin tili avstroneziya oilasidagi yaqin tillar va şevalardan kelib çiqqan. Karolin orollarining dastlabki aholisi Tayvandan köçib kelgan avstroneziyaliklar bölgan. Yevropaliklar bilan aloqa 1652-yilda boşlangan. 1795–1797-yillarda Guamdagi ispan amaldori Don Luis de Torres karolin tilini örganib, uning şeva davomiyligini aniqlagan.

Taxminan 1815-yilda Saypan taşlab ketilgaç, karolinlar orolda deyarli yolğiz qolgan va u yerdagi birinçi karolin tilida gapiruvçi guruh Saypan karolin tilining dastlabki sözlaşuvçilari bölgan. 1865–1868-yillarda ingliz tadbirkori H. G. Jonson taxminan 1500 karolinni Guam, Rota va Tinian plantatsiyalariga köçirgan. 1905–1907-yillarda nemis kemalari böron oqibatida köplab mortlok va boşqa atoll aholisini Saypanga olib kelgan; bu köçiş karolin tiliga kam ta'sir qilgan, çunki kelganlar karolin qişloqlaridan uzoqroqqa joylaştirilgan. Saypan tilining 1815-yildan hozirgaça rivojini aniq kuzatiş tarixiy yozuvlarning mukammal emasligi tufayli qiyin.

Oddiy gap ikki asosiy qismdan — ega guruhi va kesim guruhidan iborat; söz tartibi ega–fyel–töldiruvçi. Böğin tuzilişi CV, CVC, CVVC yoki CCVC.

Undoşlarning hammasi söz boşida, örtasida va oxirida kelişi mumkin. Karolin tilida qöş /kk/ bor, ammo yakka /k/ yöq. Til öz luğatidan taşqari çamorro, ingliz va yapon tillaridan köp söz özlaştirgan; bunday sözlar ham karolin fonologik qoidalariga böysunadi. Masalan, yapon tilidan olingan /dzori/ (şippak) sözi takrorlanişi mumkin.